ФЭНДОМ


Халыып:Түргэнник соторго АРЫГЫНЫ ИҺЭР ҮГЭҺИ

 СУОХ   ОҤОРУОХХА 

Саха сирин нуучча государствотыгар холбооһуҥҥа арыгы олус ула¬хан оруолу ылбытын билигин ким да ахтыбат. Ол кэмҥэ саха дьоно кытаанах арыгыны, водканы, испиири букатын билбэттэрэ, кинилэри арыгынан төһө баҕарар албынныырга, көөчүктүүргэ олус улахан кыаҕы биэрбит диэн биһиги ааҕабыт. Kэлии дьону кытта маҥнайгы көрсүһүүлэр улаханнык арыгылааһыннарынан түмүктэммиттэрин кэннилэриттэн олохтоохтор кэлии нууччалары ордук сөбүлээбит буо¬луохтарын сөп. Күндүлүүр, маанылыыр ыалдьыттарга ытыктабыллаахтык сыһыаннаһа үөрэммит саха дьоно арыгыны иһии, итирии кэнниттэн туох баар бары сыаналаахтарын туран биэрбиттэрэ ити быһаарыыга ордук сөп түбэһэр. Арыгыны оҥорон таһаарыыны аҥардастыы государство бас билиитэ арыгы атыыта аҕыйыырыгар, арыгыны испэт дьон элбээн барыыларыгар көмөлөспөт. Арыгы эргиэниттэн киирэр барыстан тииһинэр буолан го-сударство бэйэтэ арыгы иһэр дьон аҕыйаабаттарыгар уонна арыгы куруук баарыгар интэриэһэ улаатар. Салайааччылар араас көрсүһүүлэрэ, презентациялара барылара арыгы иһиитинэн доҕуһуолланаллар. Салайар былаас, государство дьонун итинник быһыы-лара биһигини үтүктэн, биһиги курдук, бары көрсүһүүлэргитигэр, үөрүүгүтүгэр арыгыта иһэр буолуҥ диэн илэ көрдөрөн дьону барыла¬рын үөрэтэ сылдьаллар. Биһиги, үлэһит дьон арыгыны аһара испэт буолууга үөрэнэ сатыыбыт. Бэ¬йэбит быһаарынар өйө-санаата суох буоламмыт, үөһээ диэки көрө, тойоттортон, Москваттан туох ыйыы кэлэрин кэтэһэ олорорго үөрэммиппит. Онту¬бут баара анараа дьоммут арыгыны иһээччилэр аҕыйыахтарын баҕарбат¬тар. Хата арыгыттан киирэр барыс элбиирин үөскэтэ сатыыллар, арыгыны кытта олохтоох дьон табан, сөп¬төөхтүк охсуһууну ыыталларын сөбүлээбэттэр, буккууру киллэрэллэр. Кинилэр ыйыыларынан ыытыллар арыгыны бобон кэбиһэр быһыы, эдэрдэр бастаан иһэр, саҥаны элбэхтик оҥоро сатыыр өттүлэригэр арыгыны булууга-талыыга интэриэстэрин үөскэтэн, күүркэтэн биэрэринэн, төттөрү хамсааһыны биэрэн, үүнэн иһэр эрчимнэрин, кыайар-хотор баҕа санаала¬рын арыгыны булуу уонна иһии диэки салайар. Онтон салгыы бу быһыы эдэрдэр бастаан иһэр өттүлэрин аны бары үтүктэн, арыгыны була-тала, иһэ сылдьалларын көҕүлүүр, элбэтэр. Сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ оҕо ийэ кутугар ордук үөрбүт-көппүт майгы иҥэн, өйдөнөн хааларын бэлиэтиир. Ол иһин дьиэҕэ арыгы иһэн үөрүүнү-көтүүнү тэрийии кыра оҕону арыгылыыр үгэскэ үөрэтэрэ ордук күүстээх. Ол курдук араас үөрбүт-көппүт сирэйдэр, ырыа-тойук, хурустаал үрүүмкэлэр лыҥкынас тыастара, кураанах бытыылкалар муостаҕа төкүнүйүүлэрэ барылара кыра оҕо ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар хаһан да умнуллубат гына өйдөнөн хаалаллар. Бу оҕо атын доҕотторун кытта оонньууругар үрүүмкэлэри охсуһуннара оонньооһун, бытыылкалары төкүнүтүү сүрүн бэлиэ буолан иҥэн хаалар кыахтанар. Дьахталлар үгүстэрэ арыгыны иһиини утараллар. Дьиэҕэ-уокка арыгыны испэт буолуу кыра оҕолорго арыгы иһиитэ үгэс буолан ийэ куттарыгар иҥэн, олохсуйан хаалыытын суох оҥоруо этэ. Кыра эрдэҕиттэн арыгы иһэр үгэскэ үөрэммэтэх оҕо, улаатан баран арыгы иһиитин бэйэтин толкуйдуур өйүнэн-санаатынан, салгын кутунан салайдаҕына аһара испэт, кэмнээн иһэр, бэйэтин арыгы иһэр баҕатын тут-тунан тулуйар буолуутугар олук ууруллар. Ол аата оҕо улаатан тугу оҥорорун барытын бэйэтэ быһаарар кыахтаммытын кэнниттэн арыгы иһэригэр, сөбүн көрөн, мээрэйин билэн туттунарыгар кыра эрдэҕинэ үөскээбит үгэһэ олук буолар кыахтаах. Дьон олорор дьиэлэриттэн туспа турар аналлаах аһыыр, арыгы иһэр дьиэлэри тэрийии эр дьон дьиэҕэ хааттаран олорон кыра оҕолоругар көрдөрө-көрдөрө арыгы иһэллэрин тохтотуон сөп. Биир интэриэстээх, сөбүлүүр дьарыктаах эр дьон бэйэ-бэйэлэрин кытта көрсүһэр, кэпсэтэр, санааларын атастаһар дьиэлэннэхтэринэ олох таһымыттан хаалан хаалбакка, тэҥҥэ барсан иһэллэригэр, аҥардастыы арыгы иһиитин диэки салаллыбаттарыгар көмөлөһүө этэ. Итини тэҥэ аныгы, кыра оҕолоох ийэлэр оҕолорун кыра эрдэхтэриттэн арыгы иһэр үгэскэ үөрэппэт сыалтан, арыгылыыр киһини туспа турар арыгы иһэр дьиэҕэ баран арыгылыырын ситиһиэхтэрин сөп этэ. Аһыыр, арыгы иһэр дьиэлэр аан маҥнай аһыллалларыгар, билсибэт дьон бииргэ түмсэн аһыылларыгар, арыгы иһиитигэр ситэ үөрэнэ илик биһиги дьоммут сүгүн буолбаттара биллэр. Дьону бэрээдэккэ үөрэтии төһө эмэ уһун кэми ылара буолуо. Ол курдук саҥа көлүөнэлэр улаатан, инникилэри солбуйан иһиилэриттэн өй-санаа уларыйыыта үөскүүрүн уонна олоххо киирэрэ ситиһиллэрин «Кут-сүр үөрэҕэ» быһаарарын тутуһан, бу дьыалаҕа аһара тиэтэйэн, ыгааһыны тохтотуо этибит. Билиҥҥи телефон, массыына үйэтигэр аһыыр дьиэ иһигэр бэрээдэги олохтуур аһара улахан уустугу оҥоруомуон сөп. Сотору кэминэн сылдьар дьон үксүлэрэ үчүгэй бэрээдэктээх, үчүгэй астаах дьиэлэр диэки барар буола үөрэниэхтэрэ этэ. Арыгы иһэр дьиэлэргэ итириктэр айдааннара, охсуһуулара бу дьиэ¬лэр куһаҕан сурахтара тарҕаныытын таһаарыаҕа. Бу дьиэлэр куһаҕан сурахтара төһө киэҥник тарҕаныыта арыгы куһаҕанын эмиэ дакаастыаҕа. Ол аата, арыгы туһунан куһаҕан сурахтар тарҕаныылара арыгыны испэт буолууга туһаны аҕалыахтаахтар. Арыгы иһэр дьиэлэргэ үөскээн тахсар куһаҕан сурахтар төрөппүттэр истиилэригэр тиийдэхтэринэ, кинилэр кыра оҕолорун арыгы иһэр куһаҕан диэн үөрэтэннэр, оҕолоро бу дьиэлэри тумна сылдьалларын үөскэтиэ этэ. Оҕо хаһан баҕарар төрөппүтүн ылыннарыылаах этиитин сэҥээрэр, үгүстүк толорор. Ол аата, бу арыгы иһэр дьиэлэр куһаҕан сурахтара кыра оҕолору арыгы иһэр үгэскэ үөрэтиини тохтоторго улаханнык туһалыахтаах. Биһиги быһаарыыбытынан арыгы иһэр дьиэ¬лэр дьон өйдөрүгэр-санааларыгар икки өрүттээхтик дьайаллар: Бастакытынан, эр дьон мустаннар арыгы иһэллэр, кэпсэтэллэр, араас оонньуулары оонньууллар, сынньаналлар, араас санааларын атастаһаллар. Бу дьиэлэр кинилэргэ өйдөрүн-санааларын сынньаталла-рыгар олус наадалар. Эдэр дьоҥҥо ордук туһалаах буолуохтарын сөп. Элбэх арыгыны испэт киһи биир эмэ үрүүмкэни иһэригэр маннык дьиэ¬лэр өссө улахан туһалаах буолуохтара этэ. Биир эмэ үрүүмкэни иһээри сыа-лай бытыылканы атыылаһан баран, бу киһи барытын иһэн итирэригэр эрэ тиийэр эбэтэр кыттыгастары булунан атыттары эмиэ арыгылатар. Дьоно, кыттыгастара кэлбэккэ хааланнар бэйэтэ эрэ биир бытыылканы бары¬тын иһэ охсон итирэн хаалбыт киһини хата, анекдот оҥостон күлэ сыл¬дьарбыт эмиэ баар. Арай бу дьиэлэр арыгыны отой испэт дьон санааларыгар арыгыны иһэргэ агитациялыыр кииннэр курдук көстөннөр, маннык дьиэ¬лэри тэрийиини олус күүскэ утарсаллар. Бу дьон арыгы эдэр дьоҥҥо дьайыытын ситэ өйдөөбөттөрүттэн, тиэтэйэн, бары Россия дьонун кур¬дук быһалыы бара сатаан, дөбөҥсүтэн, арыгыны бобон кэбиһии иһин туруналлар. Иккиһинэн, бу дьиэлэртэн тарҕанар куһаҕан сурахтар кыра оҕолору арыгыттан тэйитэллэр. Бу дьиэҕэ үөскүүр куһаҕан сурахтарынан төрөппүттэр кыра оҕолорун сэрэттэхтэринэ, куттаатахтарына, оҕолор бу дьиэлэри сөбүлээбэт, абааһы көрүүлэрин үөскэтиэхтэрин сөп. Кыра эрдэҕиттэн арыгыны сөбүлээбэт буолууга ийэ кута иитиллибит оҕо улааттаҕына даҕаны, өйө-санаата улаханнык уларыйбат. Итини тэҥэ эр киһи арыгытын ол дьиэҕэ эрэ иһэр буоллаҕына, кыра оҕо арыгы иһэн үөрэри-көтөрү көрбөтөҕүнэ, арыгы иһиитэ өйүгэр-санаатыгар үгэс буолан иҥэн хаал¬бат. Ол иһин кини улаатан баран, бэйэтин толкуйдуур өйө, салгын кута сайдыбытын кэннэ, арыгыны истэҕинэ даҕаны арыгыга баһыттаран, арыгыһыт буолан хаалымыан сөп. Бу кэмҥэ биһиги арыгыны утары охсуһууга сөптөөх быһаарыныыны ылына иликпит. Арыгыны аһара испэт буолууга дьон өйүн-санаатын уһун кэмҥэ дьаныардаахтык үөрэтиини саҕалыахха, оҕолорго кыра эрдэхтэриттэн арыгыны иһии үгэс буолан иҥэрин суох оҥоруохха наада. Биһиги бу кэмҥэ диэри «улахан убайбыт» сүбэтинэн, ыйыытынан наар бобон уонна арыгыны суох оҥорон охсуһа сатыыбыт. Инньэ гынан хайа сахха арыгыһыт буо¬лан бүппүт дуу эбэтэр улаханнык ылларбыт дьону ордук харыһыйан көрөн-истэн, бүөбэйдээн тахсабыт. Ол аата арыгыга улаханнык ылларан соччо туһаны да аҕалбат буолбут дьону олус аһынабыт, өссө харыстыы, уһун кэмҥэ көрө-истэ, үйэлэрин уһата сатыыбыт. Көмүскүү, харыстыы сатыыр арыгыһыт буолбут дьоммутун кыра уонна улаатан иһэр оҕо¬лорбутунааҕар ордук саныыр курдукпут. Арыгыһыттарбытын үчүгэйдик көрөрбүтүн-¬истэрбитин, харыстыырбытын оҕолорбут өйдөрүн-санааларын харыстыыр-бытынааҕар урутаан тутабыт. Оҕолорбут өйдөрүн-санааларын арыгыттан, арыгы иһэр үгэстэн аан бастакынан харыстыырбыт эбитэ буоллар, эдэр көлүөнэлэрбит арыгыттан ыраас, тэйиччи өйдөөх-санаалаах дьон буо¬ла улаатыа этилэр. Арыгыһыт киһи бэйэтэ кыра оҕолорго холобур буолан көстө сыл¬дьар. Кини итирэн баран үөрэрэ-көтөрө, мөҕөрө-этэрэ барыта кыра оҕо өйүгэр-санаатыгар ордук хатанар. Арыгыһыт буолбут дьону аһара харыстааммыт оҕолорбутун арыгы иһэр «үчүгэй» диэн өйдөбүл киириитигэр үөрэтэбит. Бу арыгыны иһэр үгэс кыра оҕобутугар иҥэн хааллаҕына, кини улаатан баран эмиэ арыгыга кыаттаран, арыгыһыт буоларыгар олук ууран биэрэбит. Эдэр, үүнэн иһэр көлүөнэлэр арыгыга хайдах сыһыаннаах дьон буола улааталларын хааччыйыы төрөппүттэр ытык иэс¬тэрэ буолуо этэ. Арыгыһыт оҕолордоох аймахтар эстэр, симэлийэр дьылҕаланаллар. Ыаллар бэйэлэрин олохторун салҕааччыларын хан¬нык үгэстэргэ үөрэтэллэрэ бэйэлэрин тустаах дьыалалара эрээри, общество, аймахтар, омук хас биирдии киһитигэр эппиэтинэһи эмиэ сүгэллэр. Төрөппүттэр оҕолорун олох кыра эрдэхтэриттэн арыгы иһэр үгэскэ үөрэппэтэхтэринэ эрэ, киһи быһыылаах «туйах хатарааччылаах» буолалларын билэллэрэ ордук буолуо этэ. Кыра эрдэҕиттэн арыгыһыт буоларга аналламмыт «туйах хатарааччы» кимиэхэ наада буолуой? «Эстэн, бүтэн эрэр аймахтарга арыгыһыт дьон үөскүүл¬лэр»,- диэн этии баара, төрөппүттэр оҕолорун өйүн-санаатын сай¬дыытыгар ылар оруоллара лаппа үрдүгүн өссө чуолкайдаан биэрэр. Ол курдук үгүс өттүгэр аһара көрүллэн-истиллэн атаахтык иитиллибит оҕо арыгыһыт буолан хаалара ордук хомолтолоох. Билигин арыгы туһунан кэпсэтиигэ бу боппуруоһу чуолкайдык араа-ран быһаарыахха сөп буолла. Ол курдук аны государство арыгыһыттар аҕыйаан барыыларыгар кыһамматын быһаарбыппыт быһыытынан, оҕо-лорун туһугар төрөппүттэр ордук кыһаныахтара этэ. Төрөппүттэр оҕо ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар арыгыны испэт буолуу үгэстэрин иҥэрдэхтэринэ, арыгыга сыһыана соннук үөскээн олохсуйуо уонна үйэтин тухары араҥаччылыы сылдьыаҕа диэн этиибитин сыыйа-баайа ылыныахтара дии саныыбыт. Биһиги олохпутун бу баарын курдук ыытан иһии, кэлэр көлүөнэ эдэр дьоммут өйдөрө-санаалара арыгы диэки охтуутун, салаллыытын кыайан көннөрбөт. Арыгы кыра оҕолорго хайдах дьайарын аахайбакка, өйдөрүгэр-санааларыгар, ийэ куттарыгар ханнык үгэс иҥэн, ууруллан хааларыгар төрүт кыһаммаппытын көрдөрөбүт. Мантан инньэ арыгыны утары охсуһууга хайысханы тосту уларытан оҕолор өйдөрүн-санааларын ордук харыстыырга, көмүскүүргэ туһаайар кыах баар буолла. Оҕо өйө-санаата кыра эрдэҕиттэн арыгыны испэт буолуу үгэстэригэр иитилиннэҕинэ, улаатан баран арыгыны иһэртэн туттунарыгар күүстээх буолуоҕа. Ол курдук кини ийэ кутугар олохсуйан, иҥэн хаалбыт, арыгы куһаҕанын туһунан өйдөбүл, үгэс кинини тохтото, туормас¬тыы, арыгыттан тэйитэ сылдьара арыгыһыт буолбатыгар туһалыаҕа. Онон, арыгыны утары охсуһууга аан маҥнай кыра оҕолору арыгы иһэр үгэскэ үөрэппэт буолууну тутуһарбыт ордук этэ. Оччоҕуна эрэ кэлэр көлүөнэ эдэр дьоммут арыгыны абааһы көрөр, эккирэтэн испэт дьон буо¬ла улааталларын ситиһиэхпит. Биһиги сахалар төрүөхпүтүттэн күүстээх санаалаах дьоммут. Ол күүспүтүн биһиэхэ тымныы дойдубут биэрэр. Хантан да халлаантан түһэр күүс курдук са¬наабаккытыгар көрдөһөбүт. Арай тымныы сиргэ олохтоох буоламмыт кыра эрдэхпититтэн улахан тымныыны тулуйар буола үөрэ¬нииттэн, тулуурдаах буолуу, өһөс санаа сайдан, үөскээн тахсара өйү-санааны күүһүрдэр. Кыахтаах киһиэхэ өһөс санаата киирдэҕинэ бэйэтэ да арыгыны аһара испэт буолууну ситиһиэн сөптөөх. Хас биирдии киһи санаатын күүһүртэҕинэ, туруннаҕына, биир санааны ылыннаҕына арыгыттан тутулуктаах буолууну кыайар кыахтаах.

This page was moved from wikipedia:sah:Арыгыны иһэр үгэһи суох оҥоруохха. It's edit history can be viewed at Арыгыны иһэр үгэһи суох оҥоруохха/edithistory

Обнаружено использование расширения AdBlock.


Викия — это свободный ресурс, который существует и развивается за счёт рекламы. Для блокирующих рекламу пользователей мы предоставляем модифицированную версию сайта.

Викия не будет доступна для последующих модификаций. Если вы желаете продолжать работать со страницей, то, пожалуйста, отключите расширение для блокировки рекламы.

Также на ФЭНДОМЕ

Случайная вики