ФЭНДОМ


Халыып:Delete ИККИ СИРЭЙДЭНИИ

Билигин биһиги сахалар икки омук тылын, олохторун үөрэҕин үөрэтэммит билэммит, баһылааммыт өйбүт-санаабыт тулалыыр омуктарбытынааҕар ордук күүскэ сайдан эрэр. Ол эрээри икки омук икки ардыларыгар икки аҥы тартарыы, икки аҥы өйдөөх-санаалаах буолуу биһиэхэ биллэр кутталы, арахсыылары үөскэтэрин аахайбакка сылдьабыт. Нууччалыы сахалыы икки омук тылын, олохторун үөрэҕин баһылаабыт дьон бааһынайдар, «тупсубут хааннаахтар» диэн ааттаналлар. Бааһынайдар өйдөрө-санаалара тобуллаҕаһынан, икки тылы билэн холбуу туһаналларыттан билиилэрэ-көрүүлэрэ киэҥинэн, эттэрэ-сииннэрэ бөҕөтүнэн атыттары баһыйалларын дьон былыргыттан бэлиэтии көрөллөр. Билигин биһиги сахалар нууччалыы тылы, үөрэҕи-билиини бары баһылааммыт, бэйэбит өйбүт-санаабыт сайдан нууччалары ситэммит ити кэпсиир бааһынайдарбыт оннуларыгар бэйэбит тиийэн кэлэн олоробут. Ол курдук бэйэбит тылбытыгар эбии, кыратык ыган да буоллар, нуучча тылын баһылаабыппыт өйбүт-санаабыт ордук сайдыытыгар тириэртэ. Омук сайдыытын маннык кэрдиис кэмигэр сахалар «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиилэрин таба туһаныы эрэйиллэр. Төһө эмэ кэм ааспытын кэннэ, кэмниэ-кэнэҕэс омуктар бэйэлэрин уратыларын билинэр кэмнэрэ кэлиитигэр ханнык эмэ иккиттэн биир суолу талан ылыыны омук дьоно хайаан да оҥоруохтаахтар. Ол аата омук сайдан бэйэтин билинэр кэмигэр икки төрүттэриттэн иккиэннэриттэн арахсан эбэтэр биирдэстэрин талан ылан салгыы сайдара олох көрдөбүлэ буолар. Сахалар «Икки сирэйдээх» диэн икки утарыта өрүттэргэ иккиэннэригэр үчүгэй буола сатыыр, эрэллээхтик бигэ суолу тутуспат дьону этэллэр. Итини тэҥэ биир дьыаланы ситиһиигэ икки аҥы, утарыта турар ньымалары хардары-таары туттуу икки сирэйдээх буолуу диэн эмиэ ааттанар. Туох барыта аҥар өттүн диэки халыйа баран хааллаҕына кэлин куһаҕаҥҥа кубулуйар. Итэҕэл айыы диэки өттө аһара баһыйан бардаҕына олох таһыма намтыыр, эдэр дьон олоххо интэриэстэрэ сүтэр, тугу эмэни саҥаны, дьон билбэттэрин оҥоро охсоору сыыһа-халты туттунуулара элбээн эдэр олохторун ситэ олорбот дьылҕаланаллар. Ол иһин итэҕэл таҥара үөрэҕин өттө эдэрдэри үөрэтиигэ туттуллара туһалааҕын арааран билиэ, өй-санаа үөрэҕин оннугар түһэрэн эрэр олохпутугар туһаныа этибит. Оҕо кыра эрдэҕиттэн наар саҥаны, дьон билбэттэрин оҥорон иһэргэ үөрэннэҕинэ «Көҥүлүнэн барбыт», «Бас-баттах майгылаах» киһиэхэ кубулуйара элбэх аһара, сыыһа-халты туттунуулары оҥоророругар тириэрдиэн сөп. Өй-санаа сайдыытын ити уратыларын билии хас биирдии үөрэҕи-билиини баһылаабыт киһиттэн ирдэнэр көрдөбүл буолуо этэ. Сэбиэскэй кэмнээҕи өй-санаа, таҥара үөрэҕин сиргэ-буорга тэпсии содула билигин даҕаны салҕанан баран иһэрэ хомолтолоох. Билигин даҕаны сэбиэскэй кэмнээҕи үөрэхтээхтэр, учуонайдар, суруйааччылар эстибит былаас хаалынньаҥ өйүн-санаатын кыратык уларыппыта буола түһэн баран дьоҥҥо тарҕата сатыы сылдьаллар. Оччотооҕу кэмҥэ биһиги саҥаны айарбыт барыта үчүгэй буолар дии саныыр суруйааччылар киһи өйүн-санаатын, үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорорун икки аҥы арааран кэбиспиттэрин, куһаҕаны “аньыы” диэн ааттаабыттарын, билигин «айыы үөрэҕин айааччылар» салҕаан иһэллэр. Ол курдук дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын эдэрдэргэ кэпсээбэккэ кистииллэриттэн эдэрдэр буруйу, куһаҕан быһыыны оҥороллоро эбиллэн иһэрин тэҥэ, буолар-буолбат, ол-бу саҥаны айыыны оҥоро сатаан сыыһа-халты туттуналлара аһара элбээтэ. Коммунистар хаһан кэлэрэ биллибэт коммунизмынан, бары тэҥ буолуунан уонна «барыта үчүгэй буолла» диэн дьону албынныы сылдьыбыттара биллэн, арыллан хаалан, перестройка хамсааһына үөскээн сэбиэскэй былаас эстибитин таба сыаналыы, олохпутугар туһана иликпит. Аһара хам тутаннар бассабыыктар, коммунистар икки сирэйдээх буолууга биһиги тылбыт үөрэхтээхтэрин, суруйааччылары үөрэтэн кэбиспиттэрэ кыайан көнө илик. Урукку олоҕу ахта саныыр төһө да үчүгэйин иһин, аны төннүбэт буолбут былааһы аһара аһыйар туһата суох. Элбэх ахсааннаахтар сөбүлээбэт буолууларыттан сэбиэскэй былаас эйэлээхтик эстибитэ. Билигин урукку, сэбиэскэй кэмҥэ үөрэҕи ылбыт, үчүгэйдик сылдьыбыт дьон барылара кэриэтэ уонна аныгы, ырыынак олоҕор соччо сөп түбэспэтэхтэр, уруккуларын саныы, ону үчүгэй этэ диэн ахта, икки сирэйдээх буола сылдьаллар. Саха сирин бары хаһыаттара кырдьаҕас, уһуннук үлэлээбит, элбэх оҕолордоох дьон тустарынан элбэхтик суруйаллар. Кинилэр олохторун эрэйдээхтик, кыһалҕаллаахтык олорбуттарыттан билигин даҕаны килиэп сыанатын билэллэрин, таах бырахпаттарын анаан-минээн бэлиэтииллэр. Кинилэр көрсүө, сэмэй буоланнар маннык уһуннук олохторун олордулар диэн этэллэр, суруйаллар. Ол да буоллар саҥа улаатан эрэр оҕолору үөрэтиигэ тиийэн кэллэххэ көрсүө, сэмэй буол диэн этэн үөрэтии хаалан турар. Бары тыл үөрэхтээхтэрин уонна учууталлар улахан сыыһалардаах айыыларын үөрэҕин “айыы үчүгэй”, «айыы буол» диэн этии албыныгар киирэн сылдьаллар. Бу сыыһа үөрэх дьайыытыттан оҕолор ситэ билбэттэриттэн, олоххо уопуттара тиийбэтиттэн араас сыыһа-халты туттунуулары оҥороллоро элбээтэ. Биирдэ сыыһа-халты туттаннар эдэр уолаттарбыт отуттан тахса бырыһыаннара хаайыыга киирэн тахсаллара кыра эрдэхтэринэ ийэ куттарын киһи буолууга ииппэттэн үөскүүрүн билбэтэҕэ буолаллар. Тыл үөрэхтээхтэрэ дьоммут биир сирэйдэринэн оҕолору үчүгэй, үөрэхтээх дьон буолуҥ диэн этэллэр. Онтон иккис сирэйдэринэн, айыы үчүгэй, айыыны элбэхтик оҥор дииллэриттэн, оҕолор элбэх саҥаны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро охсоорулар тиэтэйэннэр сыыһа-халты туттунаннар куһаҕан быһыылары элбэхтик оҥороллоругар үтүрүйэллэр, онно тириэрдэллэр. Тыл дорҕооннорунан дьайан киһиэхэ онно сөп түбэһэр өйү-санааны үөскэтэрин тылбыт үөрэхтээхтэрэ бэйэлэрэ да билбэттэр, билээччилэр эттэхтэринэ, суруйдахтарына билбэтэҕэ, истибэтэҕэ буолаллар. Тыл үөрэхтээхтэрэ иллэҥнэрэ бэрт буолан атын омук тылыттан киирэр тиэрминнэри сахалыыга кубулутабыт диэн таах сибиэ эрэйдэнэллэр. Тыл өр кэмҥэ элбэхтик туттулуннаҕына уонна дорҕоонноро сөп түбэстэхтэринэ сыыйа-баайа бэйэтэ уларыйан омук тылын дорҕооннорунан солбуллан барарын, ыган тиэтэтэн биэрэр «сэбиэскэйдии» санаалара өссө да хаала илик. Урукку кэмнэргэ тыл үөрэхтээхтэрэ букатын да суох эрдэхтэринэ саха тыла киирии нуучча тылларынан сыыйа байан испитэ. Остуол, биилкэ, ньуоска диэн тыллары билигин бары сахатыйбыт тылларынан ааҕаллар. Үс сүүс сыллааҕыта ким да хамнаска үлэлээн дьарыктамматаҕа эрээри, бу тыллар бэйэлэрэ уларыйан сахатыйан сылдьаллар. Онон саҥа киирэр тыллары ыкпакка, була сатаан дорҕооннорун уларыппакка бэйэлэрин төрүттэринэн туһана сылдьыы ордук этэ. Омук тылын ураты дорҕоонноро сахабыт тылын буортулуо, алдьатыа суоҕа этилэр. Дьон барыта билэр наука диэн тыл саха тылыгар бэйэтинэн да сылдьыа этэ. Кэлин тыл бэйэтэ сыыйа-баайа сахалыыга уларыйан барыыта кэлиэҕэ. Тылбыт үөрэхтээхтэрэ биир сирэйдэринэн саха тылын харыстыахха дииллэр. Оҕолору үөрэтэ сатыыллар. Кырдьык кыһанар курдук тутталлар. Бу дьон иккис сирэйдэринэн сахаларга ханна да суох саҥа тылы, былыргы ыраахтааҕы саҕанааҕы тылбаасчыттар булбут, сэбиэскэй былаас саҕанааҕы суруйааччылар сурукка киллэрбит «аньыы» диэн тылларын киллэрэн эдэрдэр өйдөрүн-санааларын буккуйа, үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа оҥорор, иккилии бастаах дьону оҥоро сатыыллар. Итини тэҥэ нууччалыыттан киирэ сатыыр маама, паапа диэн саха дьонун өйдөрүгэр-санааларыгар сөп түбэспэт тыллары туһаныыттан таһаарыыга туох да көмөнү оҥоро иликтэр. Бу «аньыы» диэн тылы сэбиэскэй кэмнээҕи суруйааччылар өй-санаа тутулуктарын, үөрэҕин билбэттэриттэн, киһи оҥорор быһыыларыттан куһаҕан быһыыларын туспа арааран бэлиэтээрилэр, бэйэлэрин үчүгэй эрэ курдук сананыыларыттан киллэрэн кэбиспит тыллара буоларын билигин да бу дьоммут ситэ билэ иликтэр. 1958 сыллаахха П.А.Ойуунускай үлэлэрин саҥалыы бэчээттээн таһаарыыларыгар бэйэтэ айыы-хара диэн төһө эмэ бэлиэтээн, бу куһаҕан айыы диэн чуолкайдаан, арааран, хара диэн тылы холбоон, хараардан суруйбутун көннөрөн «аньыы-хара» диэн уларытан бэчээттээбиттэрэ. Кинилэр айыы диэн тыл икки аҥы; үчүгэй уонна куһаҕан өйдөбүллээҕин иһин олортон куһаҕанын талан хара диэн быһаарыы тыллаах П.А.Ойуунускай бэйэтэ суруйбутун буккуйа, талбыттарынан уларыта сылдьаллар. Куһаҕан быһыы бэйэтэ да куһаҕана биллэр буоллаҕына, өссө хара диэн эбэн ааттааһын тыл өйдөбүлүн билбэттэн үөскээн тахсар быһыы буолар. Бу «аньыы» диэн тыл саха дьонун өйдөрүгэр-санааларыгар, билиилэригэр, саҥарар тылларын дорҕоонноругар сөп түбэспэт. Бу тыл сахаларга хаһан да суох этэ. Саха дьоно бэйэлэрэ даҕаны «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини тутуһаллар, айыы диэн үчүгэй эбэтэр куһаҕан буоларын билэллэр уонна хайа да диэки халыйыы үчүгэйи аҕалбатын билэн олохторугар ортотунан түбэһэр быһаарыыны туһана сылдьаллар.

    Үчүгэй уонна куһаҕан айымньылар, табыллыбыт эбэтэр табыллыбатах суруйуулар хаһан баҕарар бааллар. Суруйааччылар хас суруйууларын аайы туох эмэ саҥаны, урут туттуллубатаҕы, дьон билбэттэрин киллэрэ сатааһыннарыттан саҥа тылы булан, айан туһана сатыыллар. Маннык баҕа санаа аһара хааччаҕа суох бара турарын тыл үөрэхтээхтэрэ билэн-көрөн хааччахтыахтарын сөп этэ эрээри, биһиги тыл үөрэхтээхтэрбит бэйэлэрэ да, бу саҥа тылы суолтатын билбэттэригэр тэптэрэн буккуллан сылдьаллар.

Коммунистар саҕанааҕы суруйааччылар аһара үчүгэй киһини хоһуйан суруйаарылар кини оҥорор быһыыларыттан куһаҕанын туспа арааран быһаараары «аньыы» диэн айыы диэҥҥэ маарынныыр тылы булан туттубуттар. Элбэх суруйуулартан аан бастаан 1963 сыллаахха бэчээттэнэн тахсыбыт «Талыллыбыт айымньылар» диэн кинигэтигэр киллэрбит «Александр Сергеев» диэн романыгар олус үчүгэй, үөрэхтээх, сэбиэскэй былааһы олохтоспут киһини ойуулаан суруйарыгар, үчүгэй киһитэ куһаҕан санаалары санаталаан, куһаҕан тыллары саҥарталаан ыларын көрдөрөөрү «Аньыы, грех…» диэн Михаил Доҕордуурап бу тылы туттубут. (1,66). Бу сэһэни билигин ааҕан, сыаналаан көрдөххө «аньыы» диэн тыл олуонатык, бэйэтин миэстэтигэр сөп түбэспэттик туттуллубута элбэх. Бу киллэрэн биэриилэр оччолорго баар суруйуулары хонтуруоллуур Главлит үлэтэ эбитэ дуу, билигин быһаарар кыаллыбатыгар сөп. Тоҕо диэтэххэ сорох дьон оҥорор быһыыларын атын кэпсээннэригэр ойуулаан суруйарыгар М.Доҕордуурап «айыы» диэн тылы бэйэтин, икки өрүттээх; үчүгэй уонна куһаҕан суолтатынан элбэхтик туһанар. Бу «аньыы» диэн тылы үтүктүүнү бу кэмтэн ыла саҕалаан үгүс коммунистар идиэйэлэрэ иҥмит суруйааччылара нууччалар «грех» диэн куһаҕаны оҥорууну бэлиэтиир тылларын быһалыы үтүктэн, киһи өйө-санаата икки аҥытын быһалыы көрдөрөөрү, сыыйа-баайа туттубутунан барбыттар. «Ан» диэн төрүттээх тыллартан сахаларга өйү-санааны быһаарар тыл үөскээбэт. «Ан» диэнтэн анньыы, анды, анна, анаа, анал, анаар, аны диэн өйгө-санааҕа, саҥаны айыыга ханнык да сыһыана суох тыллар үөскүүллэр. Тылы уларыппакка бэйэтинэн туттулларын тыл үөрэхтээхтэрэ, араас элбэх «Тылдьыттар» манаан, көрөн-истэн сылдьыахтаахтар. Бу эмиэ хааччах, ол эрээри сөптөөх хааччах. Омук тыла баар буоллаҕына эрэ туспа омук баар буолар. Ол иһин омук бэйэтин тылын харыстанар бырааптаах. «Тылдьыт» омук тылын харыстыырга, уларыппат туһугар туттуллар аналлааҕын бары билэбит. “Аньыы” диэн тыл ханнык да тылдьыкка киирбэтэх, сахаларга суох тыл. Бу тылы туттуу албыҥҥа киирэн биэриини биллэрэр. “Аньыы” диэн этээччилэр өй-санаа үөрэҕин билээччилэр буолбатахтар, нууччалар саҥаралларын быһалыы үтүктээччилэр эрэ, сахалыы өй-санаа үөрэҕин буккуйааччылар буолаллар. Ол барыта нууччалар өй-санаа үөрэтэхтэрэ буккуллан, үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа тылларынан ааттыылларын быһаччы үтүктүүттэн тутулуктанар. Ол курдук нууччалар үчүгэйи – хорошо, онтон куһаҕаны – грех диэн тус-туспа тылларынан этэллэрин быһаччы үтүктүүттэн “аньыы” диэн тылы булан биһигини эмиэ туһаннара сатыыллар. Сахалар нууччалар буолбатахтар. Сахалыы өй-санаа үөрэҕэ киһи өйүн-санаатын икки аҥы араарбат, оҥорор быһыыларын барыларын; үчүгэйдэрин уонна куһаҕаннарын биир тылынан, айыы диэнинэн этэн биллэрэр. Ол курдук киһи үчүгэй санаата киирдэҕинэ үчүгэйи, онтон куһаҕаны санаатаҕына куһаҕаны оҥорор кыаҕа хаһан да уларыйбат, биир мэйиитинэн толкуйдаан оҥорорун иһин айыы диэн тылбыт соҕотох, биир эрэ. Сахалыы «ай» диэн төрүт тылбыт киһи өйө-санаата икки аҥы буоларын бэйэтэ да толору быһаарар. Тоҕо диэтэххэ киһи биир мэйиитинэн быһааран үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорор кыаҕа хаһан да хаалан хаалбат. Арай кыра эрдэҕиттэн үөрэммит үчүгэй үгэстэрэ эрэ киһини үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥороругар тириэрдэллэрин сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ быһааран дьоҥҥо тириэрдэ сатыыр. Үчүгэйи уонна куһаҕаны хас биирдии киһи бэйэтин өйүнэн-санаатынан быһааран олоҕор туһанара ордук. Ол курдук олох ханнык эрэ кэмигэр үчүгэй куһаҕаҥҥа уларыйан биэрэр кэмигэр улаханнык оҕустарбат туһугар киһи оҥорор быһыытыгар дьаралык, бэлиэ иҥэрэн бэлиэтээн кэбиһэр табыллыбат. Сахабыт тыла хаһан, хас уонунан тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр дорҕоонноруттан тутулуктанан чочуллан оҥоруллубутун ким да өссө быһаара илик. Сахабыт тылын айбыт, олоххо киллэрэн туһаммыт былыргы өбүгэлэрбитин, тылы билбэттэр эбит диирбит олуона буолуо. Олус былыргыттан баар, туттулла сылдьар сахабыт тылыгар саҥа тылы буллубут диэн киһиргэнээччилэри, уларыта сатааччылары тохтотуохха сөп буолла. Тылбыт үөрэхтээхтэрэ хас эмэ тыһыынчанан сыллар анараа өттүлэригэр чочуллан үөскээбит киһи өйүн-санаатын бэйэтэ даҕаны толору быһаарар сахабыт тылыгар саҥа тылы буллубут диэн биһигини, үлэһит дьону албыннаары оҥостоллор. Үчүгэйи үрүҥ диэн, онтон куһаҕаны хара диэн быһаарыы өй-санаа көрдөбүллэригэр былыр-былыргыттан ордук сөп түбэһэрин билигин кэлэн уларытыахтарын баҕараллар. Былыргы сахалар үчүгэйи уонна куһаҕаны кыайан араарбаттар этэ диэн саҥа тылы «аньыы» диэни булан куһаҕаҥҥытын туспа арааран ааттааҥ диэн этэллэрэ төрдүттэн сыыһа. Өйү-санааны быһаарарга аналлаах былыр-былыргыттан баар «ай» диэн тылбыт үчүгэйи уонна куһаҕаны холбуу ылан бииргэ быһаарар. Киһи төбөтө, мэйиитэ биирдэрин курдук бу өйү-санааны быһаарар «ай» диэн тыл соҕотох буоллаҕына эрэ табыллар. Киһи биир буоллаҕа дии, өйө-санаата эмиэ биир төрүттээх буоллаҕына сыыһа-халты туттунара аҕыйыыра үөскүүр. Олоххо туох барыта хамсаан, уларыйан, эргийэн биэрэр кэмнэрдээх. Дьиҥ олоххо үчүгэй уонна куһаҕан алтыһа, сэргэстэһэ сылдьалларынан уонна кэмэ кэллэҕинэ уларыйан, солбуйсан биэрэллэринэн үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран атын тылларынан ааттааһын табыллыбат, өй-санаа буккуллуутун, мастыйыытын, биир сиргэ туран хаалыытын, ол аата хамсаабат, уларыйбат буолуутун үөскэтэр. Холобурга, урут кыһыл буолуу үчүгэй этэ, билигин кэлэн үрүҥ буолуу үчүгэй буолан эрэр. Оччолорго баай буолуу куһаҕан, дьадаҥы үчүгэй этэ, билигин эргийэн биэрэн, аны баай үчүгэй буолла. Олох уларыйар кэмигэр түбэһэммит кэмэ кэллэҕинэ үчүгэй куһаҕаҥҥа уларыйар холобурун бэйэбит олохпутуттан булан араарар кыахтанаммыт, айыы диэн тылбытын икки аҥы араарартан харыстыахпыт этэ. Олоххо бу буолбут уларыйыы аҥардастыы былаас эрэ уларыйыыта буолбатах, өйбүтүн-санаабытын кытта уларытыа этэ. Ол иһин оҕону иитии-үөрэтии төрдүттэн уларыйан, учууталлар, учуонайдар уларыйаннар кэлэр көлүөнэлэрбит ырыынак өйүгэр-санаатыгар үөрэниэ этилэр. Тылбыт үөрэхтээхтэрэ этэллэринэн билигин баай киһи оҥорор быһыыларын үчүгэй, айыы диибит дуу, дьадаҥы киһи оҥорор быһыылара куһаҕан, “аньыы” буолар дуу? Хайа, баҕар сотору дьадаҥы буолуу эмиэ үчүгэй буолан хаалаарай? Бэйэлэрин ураты, “оһуобай” үчүгэйинэн ааттанар салайааччылар, суруйааччылар үчүгэйи эрэ оҥоробут диэн сыыһа санааларыттан айыы диэн тылбытын үчүгэй эрэ оҥоро сатыыллар эрээри кыаллыа суоҕа. Ол курдук айыы диэн тыл “ыы” диэн дорҕооно куһаҕан, ытааһын дорҕооно, хаһан да үчүгэй дорҕооҥҥо кубулуйуо суоҕа. Бу тылы элбэхтик туттар, улаханнык саҥарар дьон бэйэлэрэ кэһэйиэхтэрэ. Билигин дьон бары олоҥхону үөрэтиэххэ, онно өй-санаа сурулла сылдьар дииллэр. Олоҥхо кэпсэнэр кэмигэр сахаларга «аньыы» диэн тыл баара дуу, суоҕа дуу? Суох этэ! Э.К.Пекарскай «Тылдьытыгар» саха дьонун өйдөрө-санаалара, тыллара барылара түмүллэ сылдьаллар. Бу тылдьыкка «аньыы» диэн тыл баар дуо? Эмиэ суох. 1994 уонна 2008 сыллаахха таһаарыллыбыт «Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьытыгар» «аньыы» диэн тыл баар дуо? Суох. Саха тыла өйү-санааны кытта тутулуктарын букатын да билбэт нууччатымсыйбыт тыл үөрэхтээхтэрин уонна нуучча тылын учууталларын албыннарыгар, сымыйаларыгар биһиги, элбэх ахсааннаах үлэһиттэр киирэн биэримиэхпитин сөп этэ. Бу сымыйа тылы аны туттумуохха. Бэйэлэрэ тутта сырыттынар. Холобурга, Тэрис уонна айыы үөрэҕин айааччылар айыы диэн аҥардастыы киһи оҥорор үчүгэй быһыыларын, онтон «аньыы» диэн куһаҕаны оҥорууну тус-туспа тылларынан ааттыырга ыҥыраллар. Саҥа тахсыбыт сахалыы-нууччалыы тылдьыкка маннык суруйан киллэрдилэр: Аньыы – грех, аньыылаах – грешный. (2,14). Бу “аньыы” диэн тылы тылдьыкка киллэрэннэр тылбыт үөрэхтээхтэрэ саха тылын төрүттэрин, өйү-санааны кытта тутулуктарын букатын билбэттэрин көрдөрдүлэр. Хата кинилэр кыбыстар санааларын соччо сүтэрэ илик бэлиэлэринэн бу тылы алфавит бэрээдэгинэн анньыы диэн тыл кэннигэр буолбакка соруйан ыраатыннаран, тэйитэн аҥхай диэн букатын атын төрүттээх тыл кэнниттэн киллэрбиттэрэ буолар. Саха дьонун өйүн-санаатын буккуйарга аналлаах тылы сурукка киллэрбит киһинэн Т.И.Петрова буолар. Билигин саха тылын, өйүн-санаатын буккуйуу барыта киниэхэ сүктэриллэр буолла. “Аньыы” диэн тыл сахаларга суох. Бу тыл сахалар тыллара буолбатах. Сахаларга өйү-санааны быһаарар «Ай» диэн тыл соҕотох эрэ. Бу тыл биир эрэ буоллаҕына табыллар. Тоҕо диэтэххэ киһи мэйиитэ, төбөтө биирдэр эрэ. Ол иһин тугу оҥорон, айан таһаарара эмиэ биир төрүттээҕэ, «ай» диэн тыл соҕотох буолара табыллар. Биһиги сахалар киһи өйө-санаата сайдыытын былыр-былыргыттан билэрбитин уонна олохпутугар таба туһанарбытын бу тыл соҕотоҕо быһаарар. Тоҕо диэтэххэ киһи биир мэйиитинэн толкуйдаан, ырытан, быһааран үчүгэйи да, куһаҕаны да оҥоруон сөп. Арай киһи өйө-санаата сайдан киһи буолууну баһылаабыта, киһилии быһыыламмыта эрэ кинини үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥороругар тириэрдэрин арааран билиэхпит этэ. Айыы диэн тыл «ай» диэн тугу эмэни айары, саҥаны, дьон билбэттэрин, урут оҥорботторун оҥоруу буоларын саха киһитэ барыта билэр. Айыыны оҥоруу барыта үчүгэй буолбатах, куһаҕан айыыны оҥоруу өссө элбэх. Бу икки өрүттээх өйдөбүллээх тыл. Үчүгэйи да, куһаҕаны да оҥорууну холбуу быһаарар. Ол курдук куһаҕаны оҥоруу эмиэ дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоруу буоларынан син-биир айыы буолара хаһан да уларыйбат. Оҕо өйө-санаата сайдан, эбиллэн иһиитин таба сыаналаабаттарыттан тыл үөрэхтээхтэрэ өй-санаа үөрэҕин сыыһа суолунан салайан ыыта сатыыллар. Оҕоҕо өйө-санаата кыра эрдэҕиттэн мунньуллан, эбиллэн иһэр диэни билиммэттэр, олус үчүгэйбит диэн санаалара олохсуйан бэйэлэрэ кыра эрдэҕинээҕилэрин таһы-быһа умнан кэбиспиттэр. Оҕо өйө-санаата сайдыытын билбэттэриттэн, бэйэлэрин, улахан дьон мээрэйдэринэн мээрэйдииллэриттэн, аһара үчүгэй курдук сананалларыттан итинник сыыһаны оҥостуна сылдьаллар уонна онтуларын билиммэккэлэр аны атын дьону, төрөппүттэри албынныыллар, кинилэр баар-суох оҕолорун сыыһа өйгө-санааҕа үөрэтэллэр, быстах быһыыга үтүрүйэллэр, үйэлэрин кылгаталларын үөскэтэллэр. Икки сирэйдээх тылбыт үөрэхтээхтэрэ сахабыт тылын харыстыылларын оннугар атын, сыыс тылы булан буккуйан, өйбүтүн-санаабытын икки аҥы арааран буорту оҥорор санаалаахтарыттан биһиги, үлэһиттэр сэрэннэхпитинэ, киирэн биэрбэтэхпитинэ, оҕолорбутун «Айыы диэмэ», «Айыыны оҥорума» диэн үөрэҕи тутуһуннаран ииттэхпитинэ, үөрэттэхпитинэ сыыһа-халты туттубакка уһун үйэни ситиһиэхтэрэ этэ. Хос быһаарыылар. 1. Доҕордуров М.Ф. Талыллыбыт айымньылар.- Якутск: Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1963. – 256 с. 2. Сахалыы-нууччалыы кылгас тылдьыт. Хомуйан оҥордо Т.И.Петрова.- Дьокуускай: Бичик, 2006. – 256 с. Автор Каженкин Иван Иванович

This page was moved from wikipedia:sah:Икки сирэйдэнии. It's edit history can be viewed at Икки сирэйдэнии/edithistory

Обнаружено использование расширения AdBlock.


Викия — это свободный ресурс, который существует и развивается за счёт рекламы. Для блокирующих рекламу пользователей мы предоставляем модифицированную версию сайта.

Викия не будет доступна для последующих модификаций. Если вы желаете продолжать работать со страницей, то, пожалуйста, отключите расширение для блокировки рекламы.

Также на ФЭНДОМЕ

Случайная вики