ФЭНДОМ


Халыып:Delete КУҺАҔАН ДОРҔООННОР КУҺАҔАН ТЫЛЛАРЫ ҮӨСКЭТЭЛЛЭР

Саха тыла Айылҕаттан тутулугун сүтэрбэккэ эрэ сылдьар олус былыргы тыл буолара быһаарыллан иһэр. Дорҕооннор киһи өйүгэр-санаатыгар дьайыыларын үөрэттэхпитинэ ону ордук итэҕэйэбит. Ол курдук айылҕаҕа үөскүүр куһаҕан тыастар, ол аата туох эмэ алдьанар, үлтүрүйэр эбэтэр олус куһаҕаннык охтор, түһэр тыастара бары куһаҕан дорҕооннору үөскэтэллэр. Ол куһаҕан дорҕооннортон куһаҕан тыллар үөскүүллэрин биһиги быһаарабыт. Киһи өйүгэр-санаатыгар куһаҕан тыллар куһаҕан дьон үлэлэрин-хамнастарын, сылдьар сирдэрин быһаараллар, өйгө-санааҕа куһаҕан өйдөбүлү үөскэтэллэр. «Ы» диэн бэйэтэ даҕаны ыарахан, куһаҕан дорҕоон хатыланнаҕына, уһаатаҕына «ыы» диэҥҥэ кубулуйдаҕына ытааһын үөскээн тахсар. «Ыы» диэн ытааһын киһи истэригэр биир саамай куһаҕан дорҕооҥҥо киирсэр. «Ыы» диэн ытааһын дорҕоонуттан бары кэриэтэ куһаҕан өйдөбүллээх тыллар үөскүүллэр. Бу «ыы» дорҕоон тыл иннигэр да турдаҕына куһаҕан, дьон сөбүлээбэт тылларын үөскэтэр. Ол курдук: Ыы – олус куһаҕан, ыар сыттаах. Ыыс – туох да көстүбэт куһаҕана, будулуйбута, тугу эмэ куһаҕан тылынан этии. Ыыра – куруук сылдьар сир аата. Бөрө ыыра диибит. Ыыра барда – соһуччу хайа барыы, алдьаныы, арахсыы аата. Ыыспа – куһаҕан, кыра, кыараҕас, кирдээх-хохтоох дьиэ. Ыыстыы – куһаҕан тылларынан хоһуйуу, ааттааһын. Бу «ыы» диэн ытааһын дорҕооно тыл кэннигэр турдаҕына инники турар тыл ордук куһаҕан өйдөбүллэнэр. Ол курдук ас диэн олус үчүгэй тылбытыгар «ыы» диэн ытааһын дорҕооно эбиллэн аһыы диэн буолуута бу тылбытын букатын буоратан, буорту оҥорон аспытын сиэммэт аска кубулутар. Ай диэн саҥаны айарбытын биллэрэр тылбытыгар «ыы» диэн дорҕоон эбиллэн айыы диэн буоллаҕына куһаҕана элбэх тылга кубулуйбутун быһаарар. Кыы – туох эрэ кыыкыныыр, кычыгырыыр тыаһа. Киһи истэригэр олус куһаҕан дорҕооҥҥо киирсэр. «Кыы» диэн кычыгырыыр тыаһы букатын тулуйан истибэт дьон элбэхтэр. Кыр диэн туох эрэ алдьанар, үлтү түһэр тыаһа. Бу куһаҕан алдьатар тылга «ыы» диэн ытааһын дорҕооно эбиллиитэ кырыы диэн тылы үөскэтэр. Бу тыл кырыыга үтүрүллэн туоратыллыыны тэҥэ кырыыланан, биилэнэн ордук кутталлаах буолбуту биллэрэр. Кырыы диэн тылбытыгар элбэтэр, тарҕатар «ыс» дорҕоон эбиллиититтэн кырыыс диэн бары билэр, чахчы саллар олус куһаҕан тылбыт үөскүүр. Ол аата кырыыс диэн куһаҕан тылбыт тыл маннык куһаҕан дорҕооннортон хомуллан үөскээбит. Кыр – ыы – ыс. Кыр – туох эрэ алдьанар тыаһа. Алдьаныы хаһан баҕарар куһаҕан. Ыы – куһаҕан, ытыыр дорҕоон, куһаҕан сыты эмиэ биллэрэр. Ыс – ыһар, үрэйэр, тарҕатар, элбэтэр дорҕоон. Үс куһаҕан дьайыылаах дорҕооннор холбоһоннор бу олус куһаҕан кырыыс диэн тылы үөскэтэллэр. Бу тыл сахаларга хаһан даҕаны үчүгэй тылга кубулуйар кыаҕа суоҕун бары итэҕэйэбит. Ай диэн иннэ-кэннэ ситэ биллибэт, бэйэтэ икки өрүттээх өйдөбүллээх тылга «ыы» диэн ытааһын дорҕооно эбиллэн бары билэр айыы диэн тылбытын үөскэтэр. Бу «ыы» дорҕоон эбиллиитэ ай диэн тыл куһаҕан өттүн улаатыннарар, куһаҕан тылга кубулутар. Ол аата биһиги баспыт иһигэр саныыр санаабыт ай диэн тылынан бэриллэн куһаҕана эбэтэр үчүгэйэ соччо биллибэт эбит буоллаҕына, ол саҥаны айбыппытын илэтигэр оҥорон таһаардахпытына айыы диэн буолан куһаҕана эбиллибитин биллэрэр. Айыы диэн сэрэхтээх, кутталлаах тыл. Бу тыл куһаҕан өрүтэ элбэх. Айыыны оҥордоххо туох эмэ куһаҕан буолуо диэн тылбыт бэйэтэ дорҕооннорун көмөтүнэн сэрэтэрин таба өйдөөн сэрэхпитин улаатыннарыа, оҕолорго айыы үчүгэй диэн этиэ суоҕа этибит. Туохтан сэрэнэбитий? Айыы диэн киһи билбэтин, урут оҥорботун оҥоруу буолар, ол иһин кутталлаах, куһаҕана элбээн хаалар. Дьон өйдөрө-санаалара сайдыбыта хас да тыһыынча сыллар буоллулар, ол иһин оҥорон көрбөтөх, билбэт быһыылара букатын аҕыйаан турар. Киһи барыта саҥаны арыйбат, саҥаны арыйыы, айыы диэн биир эмэ буолар. Сахалар үөрэхтэринэн бу тыл биирдэ эмэтэ эрэ туттуллуохтаах, улаханнык саҥарыллыа суохтаах. Оҕолор бары саҥаны, дьон билбэттэрин оҥорорго тиийдэхтэринэ бэрээдэк, сиэр-туом диэн суох буоларыгар тиийэр, барыта үрэллэр, ыһыллар. Ол иһин сахалар оҕолорун «Айыы диэмэ», «Айыыны оҥорума» диэн үөрэтэллэрин умнубатахпытына, оҕолорбутун киһи быһыылаах буолууга үөрэтэммит омукпут үйэтэ уһуурун ситиһиэхпит этэ. Оҕо кыра эрдэҕиттэн айыыны, киһи билбэтин, оҥорботун оҥорбот буоларга үөрэннэҕинэ эрэ киһи быһыылаах буола улаатан киһи буолууну ситиһэрин умнубатахпытына табыллар. Палк – туох эрэ олус куһаҕаннык охтор, түһэр, быраҕыллар тыаһа. «Палк» гына түстэ диэн аанньа ахтыбаттык этэбит. Палк диэн куһаҕан тыастан үөскээбит «па» диэн дорҕоон куһаҕаны бэлиэтииргэ туттуллар буолбут. Па диэн дорҕоон куһаҕан, сирэр, анньа ахтыбат дорҕоон. Па-па буоллаҕына куһаҕана өссө улаатар. Сэбиэскэй былаас кэмигэр нууччалар хайдах саҥаралларын быһаччы үтүктүү күүһүрүүтүттэн дьахталларбыт эр дьоммутун оҕолорунан итинник куһаҕан дорҕооннордоох тылынан ааттатаннар эр дьоммут өйдөрүн-санааларын мөлтөтөн сылдьаллар. Пас – эстии, туох эрэ алдьанар тыаһа. Пыы – олус, букатын куһаҕан, сиргэнии бэлиэтэ. Маннык куһаҕан тылы «ыы» диэн ытааһын дорҕооно үөскэтэр. Бүү – оҕус буугунуур, кыыһырар. «Бүү» диэн куттуур дорҕоон. «Бүү» кэлиэ диэн кыра оҕону куттууллар этэ. Бүүчээн тыа кыра кыыла. Кыра «бүү» диэн буолар. Сыы диэн туох эрэ сыыгыныыр тыаһа. Бу сыы диэн тыастан бары билэр, куруук туттар сыыһа диэн куһаҕаны биллэрэр тылбыт үөскүүр. Тыы диэн саамай кутталлаах уунан устар тэрил аата. Туох сэрэхтээх, кутталлаах барыта “тыый” диэн буолар. Хар – хампы барыы, алдьаныы тыаһа. Уҥуохха хар, бүөлэн диэн этии бу тыаһы үтүктэр тылтан үөскээбит. «Хар» гынар тыаһы иһиттэххэ киһи соһуйар, иһигэр туох эрэ хампы барда, алдьанна диэн санаа киирэ охсор, түргэнник көрө-билэ охсуон баҕарар. Тыл дорҕоонноро, сүһүөхтэрэ элбээн саҥа тыллар үөскээн истэхтэринэ хас биирдии дорҕооннорун дьайыылара мөлтөөн, кыччаан, ылар суолталара аҕыйаан иһэллэр. Ол курдук элбэх сүһүөхтээх тылга «ыы» дорҕоон дьайыыта кыччаан көннөрү аһара барыыны бэлиэтээһиҥҥэ кубулуйар. Барҕар – барҕарыы, ыҥыр – ыҥырыы, тарҕат – тарҕатыы. Онон Айылҕа куһаҕан тыастара, дорҕоонноро куһаҕан тыллары үөскэтэллэр уонна бу тыллар дорҕооннорун дьайыылара саха дьонун өйүгэр-санаатыгар хаһан да уларыйбаттар, сахабыт тылыгар иҥэн сылдьаллар. Ол иһин куһаҕан дорҕооннордоох тыллары отой аҕыйахтык туттуохха, улаханнык саҥарыамыахха, тыл иччитин уһугуннарымыахха, аны куһаҕан дьайыыта бэйэбитигэр эргийэн кэлэрин умнумуохха сөп этэ. Айыы диэн куһаҕан өрүтэ элбэх тылы аҥардастыы үчүгэй эрэ оҥоро сатыыр эстибит сэбиэскэй былаас тобохторо тыл үөрэхтээхтэрэ, учуонайдар, суруйааччылар кэлэр көлүөнэлэрбит өйдөрүн-санааларын буорту оҥороллорун биһиги быһааран бар дьоммутугар тириэрдэ сатыыбыт. Куһаҕан өйдөбүллээх тылларынан аһара улаханнык айдааран туспа ыаллар баар-суох оҕолорун өйдөрүн-санааларын буортулууру тохтотор кэм кэллэ. Автор Каженкин Иван Иванович

This page was moved from wikipedia:sah:Куһаҕан дорҕооннор. It's edit history can be viewed at Куһаҕан дорҕооннор/edithistory

Обнаружено использование расширения AdBlock.


Викия — это свободный ресурс, который существует и развивается за счёт рекламы. Для блокирующих рекламу пользователей мы предоставляем модифицированную версию сайта.

Викия не будет доступна для последующих модификаций. Если вы желаете продолжать работать со страницей, то, пожалуйста, отключите расширение для блокировки рекламы.

Также на ФЭНДОМЕ

Случайная вики