ФЭНДОМ


Халыып:Түргэнник соторго

                    ОЛОХ   СУОЛУН   ДОЛГУННАРА Править

Аан Дойду биир уһун үйэлээх омуктарынан былыргы сахалар төрүт­тэрэ буолаллара сыыйа дакаастанан иһэр. Биһиги бу үлэбитигэр саха омук улаҕата биллибэт уһун кэмнээх олоҕун суолун кэлиҥҥи өттүн ыламмыт кыратык үөрэтэн, сырдатар санаалаахпыт.

Сахалар дьон-аймах, омук олоҕун суолун улахан долгуҥҥа тэҥнииллэр. Омук дьоно сайдыыны-үүнүүнү ситистэхтэринэ олохторо тупсан, ах­сааннара эбиллэн киэҥ сирдэри баһылыыллар, онтон сайдыы суох буо­лан мөлтөөһүн кэмэ кэллэҕинэ, тус-туспа баран ыһыллыы, атын омук­тарга баһыттарыы, кытыы, тымныы, хайалаах сирдэргэ үтүрүллүү саҕа­ланар. Кырдьык даҕаны, ханнык баҕарар омуктар сайдан, экономикала­ра күүhүрэн, атын кыра омуктары бэйэлэригэр холбоон, ахсаан өттүнэн түргэнник эбиллэн, киэҥ, саҥа сирдэри баhылаан иhиилэрэ олоххо элбэхтик бэлиэтэнэр. Онтон төhө эмэ кэминэн бу омук экономиката сайдыыны биэрбэт буола сатарахсыйар, үлэлэрэ-хамнастара ыhыллар уонна майгылара мөлтөөн, эстэн-быстан үрэллэн барыылара, өрө үллэн тах­са-тахса аллараа түhэн намтыыр улахан долгуннары санаталлар.

Киhи-аймах олоҕо уһун үйэлэр тухары итинник быhыылаахтык, үр­дээн кэлэ-кэлэ намтаан тохтообокко иннин диэки баран иhэрин учуо­най Л.Н.Гумилев түүр омуктар сайдан уонна мөлтөөн иhиилэрин уhун кэмҥэ үөрэтэн «Этногенез и биосфера Земли» диэн үлэтигэр омук сайдыытын, энергиятын күүһэ 1200 сылга тиийиэн сөп диэн быһаарар. (1,416). Кырдьык даҕаны бэйэлэрин бириэмэлэригэр экономикала­рыгар улахан сайдыыны ситиспит сорох омуктар үүнэр-сайдар кэмнэрэ быдан уhун, ол иhин уhун үйэлээхтэр, уhуннук олороллор, онтон атын кыра омуктар экономикаларыгар биллэр-көстөр үрдүк сайдыыны оҥорбо­тохторуна үүнэр-сайдар кэмнэрэ кылгас буолар. Билигин олорор ула­хан омуктар олох остуоруйатын кэрискэ кэмнэригэр ситиспит экономика­ларын таhымыгар сөптөөх сири-уоту уонна муораны баhылааннар, бу дойдулар ааттарын-суолларын бэйэлэрин тылларынан ааттаабыттара өр кэмҥэ, уhун үйэлэргэ сүппэт гына иҥэннэр, бэлиэ буолан хаалбыттар.

Ити курдук омуктар сайдыыларын уонна мөлтөөhүннэрин кэмнэрин икки ардылара улаханнык халбаҥныыллар, хас биирдии омукка төһө кэ­ми ылаллара, хаһан тиийэн кэлэллэрэ тус-туhунан кээмэйдээхтэр. Биһиги ааҕан таһаарыыбытынан билигин биллэр уһун үйэлээх омуктар биир кэмҥэ, мөлтөөн, ыһылла сылдьыбыт кэмнэригэр, 200-300 сыл устата атын омук баһылааһыныгар киирэ сылдьыбыт кэмнээхтэр эбит. Ол кур­дук немецтэр, нууччалар уһун үйэлэрин ортотугар атын омуктар то­лору баһылааһыннарыгар киирэ сылдьыбыттар. Немецтэр австриецтарга, онтон нууччалар монгол-татаардарга бас бэринэ сылдьыбыттар. Биһиги быһаарыыбытынан бачча уһун, тоҕус көлүөнэ киһи олоҕо ааһар кэмигэр омук дьоно ба­рылара уларыйыахтарын сөп. Бу быһаарыы сөп диэн ааҕарбытыгар бы­лыргы сахалар «Тоҕус үйэ кэнниттэн омук уларыйар» диэн этиилэрэ олук буолар. Маннык быһаардахпытына, ханнык баҕарар омуктар биирдэ сай­дан уонна күүһүрэн баран мөлтөөн барыыларын икки арда экономикаларыгар төһө сай­дыыны ситиспиттэриттэн тутулуктанан үстүү үйэнэн ааҕыллан тоҕус үйэ устатыгар тиийэр.

Бу этиини өссө кэҥэттэхпитинэ, остуоруйаҕа биллибит бары улахан омуктар бэйэлэрин уhун үйэлэригэр үрдүк таhымнаах сайдыыны ситиhэ сылдьыбыт, киэҥ сири бас билбит, элбэх кыра омуктары бэйэлэригэр холбообут кэрдиис кэмнээхтэр. Онтон олох салгыы баран истэҕинэ бу улааппыт омук экономикатын сайдыыта мөлтүүр, кэхтэр, ки­ниэхэ холбоспут атын кыра омуктар туспа баран салгыы сайдар кэм­нэрэ тиийэн кэлэр. ( 1,517 ).

Мантан инньэ омук олоҕун суолун, сайдыытын уонна мөлтөөhүнүн хамсааhынын олох суолун долгуна диэн ааттыахпыт уонна салгыы омук­тар олохторун суолун тохтоон эбэтэр быстан хаалбакка, салҕанан ба­ран иhэр долгуннар курдук көрдөхпүтүнэ омуктар сайдыылара, күүһүрүүлэрэ, онтон мөлтөөн барыылара ордук чуолкайданаллар.

Бу олох суолун долгуннарын быhаарыыбытыгар омуктарга сайдыыны ситиhии уонна мөлтөөhүн кэмнэрэ тиийэн кэлиилэрин чуолкайдык араарыллар бэлиэлэрин быhааран биэриэхпит. Омук бэйэтин олоҕун биир бириэмэ­тигэр үрдүк таhымнаах сайдыыны ситиhэригэр маннык усулуобуйалар хайаан даҕаны наада буолаллар:

Бастакытынан: үөрэҕи-билиини баhылааhын, олоххо урут туттуллу­батах саҥаны арыйыылары туһаныыга норуокка биир санааланыы үөскээһинэ.

Иккиhинэн: экономика быhаарар суолталаах көрүҥнэригэр атын омуктар ситиспэтэх кыайыыларын, саҥаны арыйыылары олоххо киллэрэри ситиhии.

Yсүhүнэн: үрдүк сайдыыны ситиспит омук атын кыра омуктары бэйэ­тигэр холбооhуна. Бу быhаарыы атын кыра омуктар сайдыылаах омугу бэйэлэрэ батыhыыларыгар, бу омук тылын уонна үөрэҕин ылынаннар сайдыыга кыттыһалларыгар олоҕурар, ону тэҥэ саҥа үөскүүр омук доруобуйата тупсарын туһугар омуктар эт-хаан уруулаhыылара, хааннарын уларытыылара улахан суолтаны ыларын бэлиэтиибит.

Ити курдук бу үс усулуобуйалар омук уhун кэмҥэ салгыы сайдыытын толору хааччыйар күүстэринэн буолаллар. Л.Н.Гумилев омук сайдан барыытыгар пассионарность диэн энергия үөскээн омук дьонун сирдиир диэн быһаарар. (1,388). Ол эрээри кырдьаҕас саха дьоно билэл­лэринэн омук күүһүрэн барыытыгар туспа хааннаах атын омугу кытта холбоһуута ордук улахан оруолу ылар. Омук дьоно туспа хааннаах омук дьонун кытта холбостохторуна элбэх уол оҕо­лор төрүүллэр. Онтон элбэх уол оҕолор үөскээн улааттахтарына - сэ­рии буолар диэн этэллэр. Кыайыыга-хотууга дьулуурдаах эр дьон эл­бээтэхтэринэ саҥаны арыйан олоххо киллэриигэ төһүү күүс буолал­лара хаһан даҕаны саарбахтаммат. Итини тэҥэ омукка элбэх уол оҕолор баар буолуулара атын омуктар дьахталларын кэргэн ыланнар омук дьонун өссө элбэтэллэригэр көмөлөөх. Онон, омук сайдыытыгар ордук күүскэ үһүс усулуобуйа, омук атын омуктуун хааннарын уларытыылара, холбоһуулара дьайар. Ол аата омук дьонун эт-хаан өттүнэн сайдыыла­ра, доруобай буолуулара, хааннара булкуһууларыттан улахан туту­луктааҕын бэлиэтиир. Саха омук лаппа уһун үйэлээх омук буолуутугар «Уруу ырааҕа, уу чугаһа үчүгэй» диэн өс хоһоонун таба өйдөөн олох­торугар туһана сылдьыбыттара олус көмөлөспүт буолуон сөп. Былыргы сахалар кыанар өттүлэрэ бары кэргэннэрин ыраах сирдэртэн сүгүннэ­рэн аҕалар эбиттэрэ элбэхтик кэпсэнэллэр.

Омук атын омуктуун холбоһууларыттан үһүс, саҥа омук дьоно үөс­кээн тахсаллар. Саҥа омуктар икки кырдьаҕас омуктар икки ардылары­гар, ыпсыыларыгар үөскээн-сайдан, ахсаан өттүнэн лаппа эбиллэн, кырдьаҕас омуктары былыргыттан олорбут сирдэтиттэн сирдэриттэн үтүрүйэн, сыҕарытан бараллар. Саҥа омук дьоно үөскээннэр төрүт омуктары үтүрүйэн барыылара, бу омуктар кырдьан, мөлтөөн эрэллэрин бэлиэтиир көстүү буолар. Ол аата, урукку кэмҥэ мугутаан сайдыбыт омук кэнники кэмҥэ мөлтөөн-кэхтэн эрэрин чуолкайдык быhаарар бэлиэлэринэн манныктар буолаллар:

Бастакытынан: үөрэҕи, саҥаны баhылааhын бытаарыыта эбэтэр суох буолуута, омук бэйэтин экономиката атын сайдыылаах омуктар эконо­микаларыттан хаалыыта. Атын сайдыылаах омуктартан үөрэҕи-билиини ылыы уонна экономика кинилэр толору баhылааhыннарыгар киириитэ. Бу балаһыанньаны былыргылыы быhаардахха, атын омук сэриитигэр улаханнык сэриилэспэккэ эрэ ыhыллан, тус-туспа барыыттан хоттордохторуна  эбэтэр бу хотторууну быһаарарга көннөрү бэри­нии буолбута диэн өйдөбүл туһанылыннаҕына, бу быhаарыы таба­та чахчы буолар.

Иккиhинэн: дьон олоҕун таhыма мөлтөөhүнэ, туох эмэ саҥаны си­тиhиигэ биир санаа суох буолуута, атын тус-туспа суоллары көрдөөhүн, салайар былаас мөлтөөhүнэ, бэйэмсэх буолуу күүhүрүүтэ, арах­сан ыhыллыы саҕаланыыта.

Yсүhүнэн: омук дьонун доруобуйалара мөлтөөһүнэ, ахсаан өттүнэн эбиллибэт буолан хаалыылара эбэтэр ахсааннара аҕыйаан барыыта.

Мантан салгыы бу быhаарыыларбытын историяҕа   биллэр   уhун үйэлээх   омуктарбыт    олохторугар    сыhыары тутаммыт тэҥнээн көрүөхпүт.

Учуонай Мурат Аджи «Европа, тюрки, Великая степь» диэн кинигэ­тигэр суруйарынан «русы» диэн шведтэр ааттыыр «викинг» омуктара тохсус үйэҕэ биирдэ атын омуктарга биллэр буолбуттар. Бастакы тыһыынча сыллар бүтүүлэригэр сэриилээн киирэн олохтоох омуктары кыа­йаннар нуучча государстволарын тэриммиттэр. (2,34). Туспа сир­тэн кэлэн олохтоох омуктары сэриилээн кыайан, саҥа омуктары үөс­кэтэн, нууччалар олохторун сайдыытын саҥа саҕалаабыттар.

Саҥа сири баhылаан олох сайдыытын саҕалыылларыгар кинилэр «ви­кинг» омуктар тимири уhаарыыны уонна уhаныыны баhылаабыттарын күүскэ туhаммыттар. Ону тэҥэ саҥа омуктары, финнэри кытта холбоhоннор ахсаан өттүнэн түргэнник эбиллибиттэр, олохтоох усулуобу­йаҕа үөрэммиттэр, киэҥ сири сэриилээн ылан бэйэлэригэр холбоон испиттэр. Онтон кэлин уон үhүс үйэҕэ, бу бастакы нууччалар мөл­төөhүннэрин, үрэллиилэрин уонна эстиилэрин биир чуолкай бэлиэтинэн монгол-татаар омуктарга хотторуулара, уһуннук сэриилэспэккэ эрэ бэриниилэрэ буолар. Биллэр историк Карам­зин суруйарынан сорох нуучча кинээстэрэ дружиналарын илдьэ сэрии хонуутугар кэлэн баран куттанан сэриигэ киирсибэккэ саһан хаалбыттар. (2,232). Нууччалар учуонайдара монголлары кытта сэриигэ кыаттарыы-ларын сүрүн биричиинэтинэн үгүс кинээстэрэ тус-туhунан ыhыллан олороллорун уонна тыл-тылларыгар киирсэн, кыайан холбоhон дьаныардаахтык утарыласпатахтарын ааҕаллар. (3,68).

Маннык быhаарыы олус сөптөөх уонна омук сайдыыта мөлтөөтөҕүнэ, үрэллии-ыhыллыы саҕаланыыта кэлиитин сүрүн көстүүтүнэн буолар. Итини тэҥэ монгол-татаар омуктарга тимиртэн саҥа сэрии сэбин оҥос­тууга уонна аттаах сэриини таба туhаныыга лаппа баhыттарбыттарын бэлиэтинэн буолар. Хатарыылаах имигэс саабыланы түүр омуктар (кыр­гызтар, кимактар, половецтар уонна да атыттар) 10 - 11-с үйэлэртэн ыла туттубуттара биллэр. (4,99). Монголлар сэриилээн кыайыыла­рын сүрүн төрүтүнэн түүр омуктар тимири хатарыыны саҥалыы баһылаан имигэс саабыланы оҥорууну сатыыр буолуулара, көннөрү, сиикэй ти­миртэн оҥоруллубут куйаҕы үчүгэй хатарыылаах тимир ох хотуута, дьөлө көтүүтэ буолуон сөп. Ол курдук омуктар икки ардыларыгар буолуталыыр улахан сэриилэргэ экономика оруола олус улахан сабыдыалы оҥорор. Сибиир омуктара хатарыылаах кытаанах тимири оҥорору баһылааһыннара уонна саҥа сэрии сэбин, сэрииһити харыстыыр куйахтарын оҥостуулара монголлар уһун кэмнээх сэриилэргэ атыттары лаппа баһыйалларыгар кыах биэрбитигэр сөп.

Онон, «викинг» омук финн омугу кытта холбоhууларыттан үөскээбит нуучча омук аан бастаан сайдан-үүнэн баран мөлтөөhүнүн, үрэллиитин уонна эстиитин биир долгуна монгол-татаар омукка улахан сэриитэ суох хотторуутунан түмүктэммит. Ити курдук нуучча омук олоҕун сайдыытын бастакы долгуна тохсус үйэттэн уон үhүс үйэҕэ диэри салҕанан барбыта быһаарыллар кыахтанар.

Маннык кыаттарыы кэнниттэн нууччалар икки сүүс биэс уонча сыл устата монголлар-татаардар толору баhылааhыннарыгар киирбиттэр. Аджи Мурад суруйарынан Москва княжествотын монголлар тэрийбиттэр. (2,236). Нууччалар бу кэмҥэ монголлартан олох саҥа сайдыытын хамсааhынын ылыммыттар, ол аата монголлар сэриилэрин сэбин уонна үөрэхтэрин баhылаабыттар, бэйэлэрэ кинилэрдиин булкуспуттар.

Кэлин монголлар-татаардар бэйэлэрэ мөлтөөн барыыларын саҕана тус-туспа хайдыһан­нар бэйэ-бэйэлэрин кытта уһуннук сэриилэспиттэр. (3,107). Уһун кэмҥэ барбыт ити сэриилэртэн монголлар-татаардар государстволара бары мөлтөөбүттэр, ыһыллыылара, тус-туспа барыылара ордук күүһүр­бүт. 1480 сыллаахха Ахмат хан нууччалар сэриилэрин Угра өрүс биэ­рэгэр көрсүһэн баран кэнники кэмҥэ чахчы күүһүрбүттэрин билинэн сэриилэспэккэ эрэ төннүбүт. (3,117).

Монголлар-татаардар батталларыттан босхолонуу кэнниттэн нуучча­лар олохторун сайдыытын иккис долгуна өрө тахсан барбыт. Кинилэр бу кэмнэргэ үөрэҕи-билиини олус сайыннарбыттар, экономикаларын саҥалыы тэрийэннэр буулдьалаах сааны уонна буусканы баhылаабыттара ордук улахан хамсааhыны таhаарбыт. Экономика күүhүрүүтүн кэннит­тэн нууччалар истиэби баhылааhыны саҕалаабыттар, түүр омуктары сэриилээн кыайан, кинилэри бэйэлэригэр холбоон ахсаан өттүнэн дэ­лэччи эбиллэн испиттэр. Итинтэн ыла Сибиир кыра омуктарын бэйэ­лэригэр холбооhуннарын экономика өттүнэн аhара баhыйалларыттан улахан сэриитэ суох ситиспиттэр. (3,152).

Сибиир кыра омуктарын нууччалар бас бэриннэриилэригэр 15-с үйэҕэ Европаттан ылбыт испиирдэриттэн водканы оҥоруулара улахан оруо­лу ылбыт буолуон сөп. Олохтоох омуктар күүстээх водка арыгыны оҥостон иһэ үөрүйэҕэ суохтарыттан кэлии нууччалар арыгынан ым­сыырдыыларыгар киирэн биэрэннэр, кинилэр диэки буолуулара ордук түргэтээбитэ сөп. (5,7). Кыра омуктар баайдарын бэйэлэ­рин диэки тардыыларыгар арыгынан күндүлээһин улахан оруолу ылбытын чинчийээччилэр бэлиэтииллэр. (6,19).

Нуучча омук олоҕун сайдыытын бу долгуна уон төрдүс үйэттэн саҕаланан баран билигин мөлтөөhүн кэмин бириэмэтигэр тиийэн кэллэ. Бу кэм кэлиитин биир тутаах быhаарыытынан нуучча омук экономиката уhун кэмҥэ ураты мөлтөөhүнэ, үүнүүттэн-сайдыыттан ыраах хаалыыта буолар. Итини тэҥэ тус-туспа барыы, арахсыы көрүҥэ эмиэ баар, ити көрүҥҥэ ССРС үрэллиитэ, билигин Чечняҕа, Кавказка буола турар сэрии киирсэл­лэр. Балары өссө чуолкайдыыр быhаарыынан аны омук ахсаан өттүнэн эбиллибэт буолан хаалыыта буолар. Кэнники кэмҥэ нуучча омук ах­саан өттүнэн биллэрдик көҕүрээн иhэрэ бэлиэтэнэр. Статистика даан­найдара бигэргэтэллэринэн 1994-1998 сыллардаахха Россия дьонун ахсааннара 148,4 мөлүйүөнтэн 146,7 мөлүйүөн киһиэхэ диэри аҕыйаабыт. (7,7). Кэнники кэмҥэ сыл аайы нууччалар ордук тоҕуоруһан олорор сирдэри­гэр хас биирдии тыһыынча киһиттэн 12 эбэтэр 15 киһи аҕыйаан иһэр. Барыта Россия 70 субъектарыгар дьон өлүүтэ төрүүрүнээҕэр элбэх буолла. (8,16).

Мантан салгыы олох сайдыытын  долгуннарын   быhаарыыла-рын аны саха омукка сыhыары тутан көрдөхпүтүнэ маннык балаhыанньа тахсан кэлэр.

Остуоруйа науката саха омук хотугу сиргэ хаhан көhөн кэлэн олох­суйбутун билигин даҕаны кыайан быhааран биэрэ илигинэн биир остуоруйаҕа биллэр бириэмэни сахалар нууччаларга кыаттарыыларын кэмин ылыахпыт. Бу кэмҥэ сахалар улахан аҕаларын уустара бары тус-туһунан бараннар тыл-тылларыгар кыайан киирсибэккэлэр кэлии нууччаларга сөптөөх утарсыыны оҥорботохтор. (9,110). Сорох улахан уустар бэйэлэрэ бэриммиттэр. Итини тэҥэ сахалар экономикаларын сайдыыта нууччаларга тэҥнээтэххэ олус ырааҕынан хаалбыт буолан сорох уустар үрдүк сай­дыылаах нуучча омук үөрэҕэр-билиитигэр кыттыhаары бэйэлэрэ нуучча­лар диэки буолуулара саҕаламмыт. Салайар былаас хомуллубут уобараhын холбуу түммүт Тыгын тойон дьонун кыайан салайбат, олохтоох дьону кытта сэрииттэн атыннык кыайан быһаарсыбат буолуу­тун норуот былыргы кэпсээннэрэ ордук чуолкайдык биhиэхэ өйдөтөл­лөр. (10,156). Нууччалар кэлэн быыһаабатахтара буоллар сахалар куруук кыргыһалларыттан аҕыйаан эстибит буолуохтарын сөп этэ диэн сорох чинчийээччилэр этиилэрэ эмиэ оруннаах курдук. (11,45).

Ити курдук сахалар олохторун бу кэмин быhаарыыга биhиги ылыммыт үс тутаах усулуобуйабыт бары сөп түбэhэллэр, ол иhин бу кэми саха омук мөлтөөhүнүн кэмэ эбит диэн чуолкай түмүккэ кэлэр кыахтанабыт.

Итинник быhаараммыт Саха сиригэр нууччалар кэлэннэр сэриилээн кыайыыларын саха омук мөлтөөhүнүн кэминэн аахтахпытына, сахалар олохторун остуоруйатын үгүс биллибэт өрүттэрэ эмиэ быhаарыллаллар. Манна ордук суолталааҕынан сахалар хотугу сиргэ көhүүлэрин кэмэ ордук чуолкайданар. Сахалар соҕуруу Байкал күөл таһыгар олороннор үрдүк таһымнаах сайдыыны ситиспиттэрин хоту сиргэ аҕаланнар, хоту сир олоҕун сайдыытын уһун кэмҥэ баһылаабыттар. Ол иһин саха омук олоҕун суолун долгунун ааҕарбытыгар уон сэттис үйэттэн омук олоҕун суолун биир долгунун устатын аҕыс үйэни көҕүрэттэхпитинэ тохсус үйэ буолан тахсар.

Онон, тохсус үйэттэн сахалар, оччотооҕу бэйэлэрин бириэмэлэри­гэр олох үрдүк таhымнаах сайдыытын ситиспит буоланнар уонна саҥа сиргэ көhөн кэлэн саҥа омугу кытта холбоhон уhун кэмҥэ, уон алтыс үйэҕэ диэри олохторо салгыы сайдыытын ситиспиттэр. Ити курдук бу кэмҥэ саха омук олоҕун суолун биир долгуна сөп түбэhэн оннун булар.

Аны туран бу кэм остуоруйа дакаастана сылдьар чахчыларыгар эмиэ сөп түбэhэр. Ол курдук академик А.П.Окладников быһаарыытынан Бай­кал күөлүн таhыгар олорбут сахалар төрүттэрэ курыканнар олорбут сирдэриттэн Чингисхан сэриитин быдан иннинэ көспүт буолуохтарын сөп. (12,71). Онтон Г.В.Ксенофонтов «Урааҥхай-сахалар» диэн улахан үлэтигэр суруйарынан бастакы сахалар хоту сиргэ көhүүлэрин саҕаланыыта тохсус үйэҕэ сөп түбэhэр уонна Монголияҕа уйгуурдар хотторууларыттан быhаччы тутулуктаах эбит. (13,203).

Сахалар хоту диэки көhүүлэрэ тохсус үйэттэн саҕаламмытын туоhулуур биир бэлиэнэн тимир батыйаны оҥоруу буолар. Батыйаны сиикэй тимиртэн таптайан оҥороллор, улахан быhах курдук быhыылаах уонна тимир улахан кэмчи, аҕыйах эрдэҕинэ оҥоруллубутуттан салҕааhын мас тутаахтаах, ат үрдүттэн олорон охсорго уонна дьөлө анньарга анал­лаах сэрии сэбэ буолар. Маннык быhаардахпытына батыйаны түүр омук­тар хатарыылаах имигэс саабыланы оҥостуохтарын быдан инниттэн тут­тубут буолуохтарын сөп. Ити курдук бу быhаарыы саха уустара тимир саабыла оҥоруутун билбэттэригэр олоҕурар уонна атын түүр омуктар саабыланы оҥостон туhаныахтарын иннинэ сахалар хоту сиргэ көспүт­тэрин туоhулуур. Ол аата, түүр омуктар саабыланы 10 - 11 үйэттэн ыла оҥостон туһаммыт эбит буоллахтарына, сахалар ити кэм иннинэ хоту диэки көспүттэрэ быһаарыллар.

Ити курдук биhиги быhаарыыбытынан сахалар билигин олорор бу хо­тугу сирдэрин тохсус үйэттэн саҥалыы баhылааннар, бэйэлэрин кэмнэригэр үрдүк таhымнаах сайдыыны соҕуруу Байкал күөл таhыттан аҕаланнар олохтоох хоро-тумат, тоҥ уус омуктары барыларын бэйэлэригэр хол­бооннор сахалыы саҥара үөрэтэри, сахалар культураларын баһылыылла­рын уон алтыс үйэҕэ толору ситиспиттэр. Ол курдук нууччалар кэ­лиилэригэр хоролуу саҥарар биир эмэ киhи баара эбитэ үhү. (10,207).

Үһүйээннэргэ кэпсэнэринэн Хоро оҕонньор куруук оҕус мииммитинэн сылдьар аатырар. Бу көстүү хоро дьонун сүрүн дьарыктарынан ынах сүөһү көрүүтэ буолуон сөбүн ордук чуолкайдаан биэрэр. Хоролор сахаларга холбоһон симэлийэн хаалыыларыгар сүрүн үлэлэрэ, дьарык­тара ынах сүөһү көрүүтэ буолара улахан оруолу ылбыт буолуон сөп. Тимири уһаарары уонна уһанары баһылаабыт саха омук дьоно киэҥ сир­дэринэн эргинэннэр, биллэн-көстөн, хотон иһигэр сылдьар хоролору баһыйбыттарыгар сөп. Сахалар олоҥхолоругар сүөһү көрүүтүнэн куруук ылгын уолаттар дьарыктаналлар.

Итинник быhаардахпытына, саха омук олоҕун сайдыытын биир долгу­на тохсус үйэттэн саҕаланан баран уон сэттис үйэҕэ нууччаларга кыаттарыынан, кинилэргэ бас бэринэн холбоhуунан түмүктэммит. Ман­тан кэннин диэки саха омук уhун кэмнээх олоҕун суолун долгуннара эмиэ бэйэлэрин миэстэлэригэр сөп түбэhэллэр.

Билигин остуоруйа науката дакаастаан эрэринэн сахалар былыргы хунн омуктартан төрүттээхтэр, ол иhин саха омук ол кэмнээҕи олоҕун сайдыытын долгунун бүтүүтэ хунн омук эстиитигэр сөп түбэhиэхтээх. Учуонай Г.В.Ксенофонтов суруйа-рынан хотугу хунн омуктар Тас-Монго­лияҕа эстиилэрэ биhиги эрабыт тоҕус уон үhүс сылыгар буолбут, он­тон кинилэри «сянь-би» диэн саҥа омуктар солбуйбуттар. Кыаттарбыт, хотторбут хунн омуктар тобохторо арҕаа уонна хоту Байкал күөл диэки үтүрүллүбүт­тэр. (14,193).

Байкал күөл таhыгар олорон сахалар төрүттэрэ курыканнары кытта кыттыһан оччо­тооҕу бириэмэҕэ олох үрдүк таhымнаах сайдыытын ситиспиттэрин ака­демик А.П.Окладников бэлиэтиир. (12,76). Ол иhин бу дойдуга олороннор сахалар олохторун суолун долгуна эмиэ өрө тахсыбыт уонна иккис үйэттэн ахсыс үйэҕэ диэри кэм устата салҕанан барбыта быhаа­рыллар.

Олус киэҥ, аhары тымныы уонна кылгас сайыннаах хоту сиргэ олох тэтимэ бытааннык барарынан, үөрэх-сайдыы арҕаа дойдуттан хойутаан кэлэринэн онуоха эбии нууччалар өр кэмҥэ сахалары үөрэххэ-билиигэ чугаhаппатахтарынан саха омук кэнники олоҕун сайдыытын долгуна хо­йутаан уон ахсыс үйэттэн эрэ саҕаланна. Саха омук олоҕун сайдыытын хамсааhына саҕаланан эрэр бэлиэтинэн сахалар нууччалары кытта хол­боhуулара уонна кылгас кэм иhинэн үөрэҕи-билиини баhылааһыннара, өйдөрө-санаалара сайдан, икки омук тылын билэн нууччалары кытта тэҥнэhиитэ буолар. Манна өссө саха норуотун холбоhуутун, биир санааланыытын уонна кэнники кэмҥэ бэйэтин республикатын тэриниитин эмиэ кмллэриэххэ сөп. (15,112).

Мантан салгыы саха норуота бэйэтин сырдатааччыта А.Е.Кулаковс­кай эппитин курдук, нуучча омуктуун холбоhон, үөрэхтэрин-билиилэ­рин барытын баһылаан Саха Сирин экономикатын төрүттэрин саҥалыы сайыннардаҕына, сайдан-үүнэн иhиитэ салгыы баран иһэрэ быһаарыл­лар. (16,44). Онон, саха омук сайдан-үүнэн иһэрин наадатыгар үөрэҕи-билиини баһылаан экономика барыһы биэрэр тутаах көрүҥнэрин сайыннарыы, бэйэ төрүччүлэрин үөрэтэн бөҕө доруобуйалаах эдэр көлүөнэлэри үөскэтэн Саха сирин саҥалыы баһылааһын буолуохтаах.

 Хос  быһаарыылар.

1.  Л.Н.Гумилев. Этногенез и биосфера Земли. Москва: Танаис ДИ­ДИК, 1994.- 544 с.

2. Аджи    Мурад.   Европа,   тюрки,  Великая  степь.  Москва:  Мысль, 1998.- 334 с.

3. Валькова В.Г. Валькова О.А. Правители России.- Москва: Рольф, Айрис-пресс, 1999.- 352 с.

4. Ф.Ф.Васильев. Военное дело якутов. Якутск: Нац.кн.изд-во «Бичик», 1995.- 224 с.

5. Газета «Якутск Вечерний». 12.01.2001. N 1.

6. М.Н.Борисов. Малочисленные этносы Севера: вчера, сегодня, завтра. Рыбинск, 1995.- 155 с.

7. «Туймаада саҥата» хаһыат. 27.10.2000. N 42.

8. Газета «Якутск Вечерний». 6.10.2000. N 39.

9. А.А.Борисов. Якутские улусы в эпоху Тыгына. Якутск: Нац. кн. изд-во «Бичик», 1997.- 160 с.

10. Сэһэн Боло. Лиэнэҕэ нуучча кэлиэн иннинээҕи саха олоҕо. Дьокуускай: «Бичик» нац.кн.кыһата, 1994.- 352 с.

11. Этнос: традиции и современность. Сборник научных трудов. Якутск: Якутский научный центр СО РАН, 1994.- 96 с.

12.  А.П.Окладников.  Исторический путь народов Якутии. Якутск: Якутское гос. изд-во, 1943.- 94 с.

13. Г.В.Ксенофонтов. Ураангхай-сахалар. Очерки по древней исто­рии якутов. Том 1, 1-я книга. Якутск: Нац. изд-во Республики Саха (Якутия), 1992.- 416 с.

14. Г.В.Ксенофонтов. Ураангхай - сахалар. Том 1, 2-я книга. Якутск: Нац.кн.изд-во Респубики Саха (Якутия), 1992.- 320 с.

15. У.А.Винокурова. Сказ о народе саха. Якутск: Нац.кн.изд-во һБичикһ, 1994.- 144 с.

16.  А.Е.Кулаковский.  Якутской интеллигенции. Якутск: Якутское книжное изд-во, 1992.- 80 с.

 

This page was moved from wikipedia:sah:Олох суолун долгуннара. It's edit history can be viewed at Олох суолун долгуннара/edithistory

Обнаружено использование расширения AdBlock.


Викия — это свободный ресурс, который существует и развивается за счёт рекламы. Для блокирующих рекламу пользователей мы предоставляем модифицированную версию сайта.

Викия не будет доступна для последующих модификаций. Если вы желаете продолжать работать со страницей, то, пожалуйста, отключите расширение для блокировки рекламы.

Также на ФЭНДОМЕ

Случайная вики