ФЭНДОМ


Халыып:Түргэнник соторго САХАЛАР ААТТАРА Сахалар ааттарын үөрэтии кэлин кэмҥэ тэнийэн эрэр. Ылсыһан ди-риҥник үөрэтээччилэр эмиэ элбэхтэр. Н.К.Антонов түүр омуктар тылларыттан нуучча тылыгар үгүс элбэх тыллар киирэ сылдьаллар диэн суруйар. Нуучча омук үгүс улуу дьон-норун араспаанньалара түүрдүү тыллар эбиттэр. Ханнык баҕарар тыл бэйэтин кэмигэр үөскээн, бэйэтигэр анал өйдөбүллээх буолар. Тыл төрүт өйдөбүлэ, туох ханнык быһаарыыта, хайа омук тылынан ордук таба өйдөнөрө бу тыл ол омук тыла буоларын быһаарар. Холобур, Сибиир диэн тылы монголлар тыллара диэн быһаа-рыыга бары сөбүлэспит курдуктар. Бу тыл монголлуу суолтата «Ойуур-даах сир» диэн буолар эбит. Сибиир ойуурдаах сир буолара бу тыл кимиэнэ буоларын быһаарар. Ол эрээри сахалыы «Сири-сибиири кэстим» диэн этии баара, суолтатынан эмиэ монголлуу өйдөбүлүгэр сөп түбэһэр. Ол аата саха¬лар бу тыл үөскээһинигэр эмиэ кыттыгастаах буолуохтарын сөбүн быһаарар. Атын омуктар тылларыгар Сибиир диэн тыл тугу эмэ өйдөнөрү быһаарар суолтата суох ол иһин былдьаһа да сатаабаттар. Кэлин кэмҥэ нуучча тылыгар түүрдэр киирии тыллара элбэҕин үөрэ-тии кэҥээн иһэр. Биһиги бу үлэбитигэр былыргыттан, төрдүттэн саха¬лыы тылынан чуолкай быһаарыылаах дьон ааттара нууччалыыга кубулуйан сылдьалларын ырытыахпыт. Нууччалар бу дьон ааттара хантан кэлбиттэрин бэйэлэрэ да билбэт¬тэр. Арай бу ааттары быһа быраҕан былыргы еврейдэр тыллара буолуо диэн суруйа сылдьаллар. Сахалыы дьахталлар ааттарыгар сибэккилэр, үүнээйилэр, чыычаах¬тар ааттарыттан үөскээбиттэр бааллар. Олортон ордук биллэллэрин ыллахпытына: —Татыйаас - Татыйыына диэн аат татыйык диэн чыычаах аатыттан үөскээбит. Кэлин нууччалыыга уларыйан - Татьяна диэн буолбут. —Иирэ - талах аата. Иирэ талах курдук имигэс диэн ырыаҕа ылла¬нар. Эмиэ уларыйыытын түмүгэр - Ирина диэн нууччалыы буолбут. —Аана - олох былыргыта Аан уустар ааттара, дьахтар диэн өйдөбүллээх. Билигин даҕаны түүрдүү омуктар дьахтары - ана дииллэр. Арҕааҥҥы омуктар тылларыгар уларыйан Анна диэн буолбут. —Матай, Мотуо – ыһар-тоҕор, матайдыыр диэн сахалыы өйдөбүллээх аат Матрена диэн нууччалыы аат буолбут. Олус диэн тупсубут. —Бүө - Бүөтэ - Бүөтүр – Петр. Мурун бүөтэ кыра оҕо диэн сахалыы быһаарыылаах. - Сүөдэр – Сүөдэҥ – Федор. Сүөдэҥниир, бытааннык иҥнэҥнээн хаамар киһини быһыы хоһуйан этэллэрэ аат буолан иҥмит. - Быыкаа – Вика. Кыра. - Сомсор – Самсон. - Балбаа – Балбаара – Варвара. —Сэмээр – Сэмэй - Сэмэн - Семен, —Уй бас – Уйбаһы - Уйбаан - Иван, —Сиидэ - Сиидэр - Сидор, —Оппой - Оппуонньа - Афанасий, - Өндөй - Өндөйөр - Өндөрөй – Андрей, —Сэргэх - Сэргэй - Сергей, —Хабар - Хабыы - Хабыыча - Хабырылла – Хабыллар - Гаврил, - Борускуо – Параскева. —Баһы салай – Баһылай - Василий. Түүрдэр караваннарын салайааччылара Баһылай диэн ааттанара уруккуттан биллэр. Бу тыл бастаан ис, салай диэн сахалыы өйдөбүлэ ордук чуолкайдык дакаастанар. Бу тыллар уһун үйэлэр тухары төһө да уларыйдаллар билигин даҕаны сахалыы бэркэ диэн өйдөнөллөр, былыргы дьиҥнээх суолталарын сүтэрбэккэ сылдьаллар. Онтон биһиги сахалар бэркэ билэр тылларбы¬тын билбэтэҕэ буола сылдьабыт. Бу ааттар бары атын омуктар, нууч¬чалар да тылларыгар ханнык да сөп түбэһэр быһаарыылара, биллэр өй¬дөбүллэрэ суохтар, онтон сахалыы тылынан быһаардахха сөп түбэһэр суолталара билигин даҕаны табатык өйдөнөллөр. Бу төрүт сахалыы өйдөбүллээх, сахалыы тыллар арҕаа омуктарынан эргийэн нууччаларга тиийэн кэлэннэр, нууччалыы тылга кии¬риилэригэр арҕааттан кэлбит курдуктар. Ол иһин бу тыллар төрүт суолталарын кыайан быһаарбакка эрэ былыргы еврейдэр тыл¬лара диэн саба быраҕан этэллэр. Онтон нууччалар төрүт өбүгэлэрин, төрүттэрин-уустарын умнубуттара быданнаабыт дьон, бу тыллары биһиги өбүгэлэрбит эмиэ билэллэр этэ диир кыахтара суох буола сылдьар. Ол да буоллар Ана диэн дьахтары бэлиэтиир тыл нууччаларга Она буолан билигин да тут-тулла сылдьар. Үтүө тыллар киһи аата буола уларыйаллар. Билигин үөрэх-билии төһө эмэ сайдан, сорох омуктар тылларын билэр буоламмыт баар-суох бэйэбит сахалыы тылларбытын кинилэр тылларын быыстарыттан булат-таан ылыталыыр кэммит кэлэн иһэр. Үгүс дьон ааттара нуучча, омук тылларыгар уларыйалларыгар бы-лыргы төрүт өйдөбүллэрэ олус уларыйан, сахалыы суолталарын сүтэр-бит курдук ааттар эмиэ элбэхтэр: Лөкүө - Гликерия, Хобороос - Феврония, Ньукуу - Ньукулай - Николай, Мэхээс - Мэхээлэ - Михаил. Элбэх нууччалыы ааттары саха тылынан туһанан быһаардахха биллэр өйдөбүллээхтэрэ чуолкайдык биллэллэр. Бу курдук быһаардахпы¬тына нууччалыы дии саныыр ааттарбыт үксүлэрэ сахалыы ааттар буолан тахсаллар. Нуучча тылыгар олус элбэх түүрдүү тыллар киирэ сылдьал-ларын тылы үөрэтээччилэр булаллар эрээри, киһи ааттарын дириҥник үөрэтэ иликтэр. Ити курдук үгүс нууччалыы ааттары сахалыы суруйдахха сахалыы өйдөбүллээх, сахалыы ааттар эбиттэрин быһаарыахпытын сөп. Бу тыллар өйдөбүллэрэ бары да үчүгэйдэр. Аат киһиэхэ биэрэр, иҥэрэр өйдөбүлэ чахчы үчүгэй уонна дорҕооннорун наардаһыылара саҥарыллалларыгар табылыннаҕына ордук үчүгэйдик иһиллэр. Киһи аатын дорҕоонно¬рун охсуулара өйүн-санаатын, майгытын төрүттүүллэр диэн урукку үлэлэрбитигэр быһаарбыппыт. Ол иһин үчүгэй төрүтэ суох быстах, көннөрү тыллар кыайан киһи аатыгар табыллыбаттар диэн этиэхпит этэ. Саха дьоно аакка ордук улахан суолтаны биэрэллэр. «Ааккын түһэн биэримэ»,- диэн анаан-минээн үөрэтэллэр. Аҕа, өбүгэ аатын хаһан да түһэн биэрбэт буолуу кэлэр көлүөнэлэртэн кытаанах ирдэбиллээх буо¬лар этэ. Кэлэр көлүөнэлэр туруктаах өйдөөх-санаалаах буолууларыгар кинилэри ким диэн ааттаан ыҥырар буолуу улахан суолталааҕын урукку үлэбитигэр эмиэ быһаарбыппыт. Билигин биһиги сахалар Азия, Сибиир биир былыргы төрүттээх омуктара буоларбытын дакаастыы сатыы сылдьабыт. Саха тылын дириҥник үөрэтии бу дьыаланы иннин диэки хамсатан, сыҕарытан иһэр кыахтааҕа билин¬нэ. Онно биһиги киһи ааттарын быһаарыыларбыт кыра да буоллар көмөлөһүөхтэрин сөп. Нууччалар диэн кимнээхтэрий, хантан хааннаахтарый? Үгүс үөрэхтээхтэр быһаарыыларынан олус Европа диэки тардыһаннар былыргы төрүттэрин умнубут түүр омуктар сыдьааннара буолаллар. Саха дьонун өйдөбүллэринэн былыргы өбүгэлэрин ааттарын-суолларын түһэн биэрбит, уларыппыт дьоннор. Ол иһин олох ыарахан кэмнэригэр быстах санаалаахтара биллэн хаа¬лыан сөп. Инники быһаарбыппыт курдук нууччалар былыргы төрүттэригэр саха-лар хааннара баарын билигин баар дьоннорун ааттарыттан билиэххэ сөп. Онтон түүр омуктар сахалартан, сактартан үөскээбиттэрин билигин дакаастыы сылдьаллар. Ол курдук элбэх нууччалар түүр омуктардыы ааттаахтара дакаастанан турар. Омук саҥалыы сайдан, үүнэн тахсарыгар былыргы төрүттэрин билэр, ытыктыыр буолуута өйө-санаата туруктаах, олохтоох, инники сайдыы диэки хайысхалаах буоларын үөскэтэр. Сахалар былыр-былыргыттан бэйэлэрин ааттарын-суолларын тохсус көлүөнэлэригэр диэри буккуйбат гына иҥэринэллэр эбит. Кинилэр бэ¬йэ-бэйэлэрин кытта билсиһэллэрэ олорор түөлбэлэриттэн төһө ыраах тэйбиттэриттэн тутулуктанан уларыйан биэрэн иһэр. Ол аата дойдула-рыттан ыраах тэйдэхтэринэ аан маҥнай улуустарын аатын этэн бил-сиһэллэр. Ити эрэ кэнниттэн аҕаларын уустарын уонна ким оҕото буо-лалларын дьэ ырытан чуолкайдаһаллар. - Хантан хааннааххыный, кимтэн кииннээххиний? - диэн ыйытыыга былыргы сахалар аан маҥнай улуустарын аатын этэллэр. Сахалар итин-ник этинэллэрин маҥнайгы нууччалар элбэхтик сурукка киллэрбиттэр. Кырдьык, оччотооҕу кэмҥэ киһи атаҕа тиийэр сиринэн барытынан саха-лар тэнийэн олорор буоллахтарына: «Эн хантан кэллиҥ»,- диэн боп-пуруоска улуус аатын этэн билсиһии олус сөп түбэһэр. Арай туора омуктары кытта кэккэлэһэ олорор сирдэригэр эрэ сахабын диэн омук-тарын аатын этэн билсиһэллэрэ биллэр. Ити курдук сахалар көрсүһэ түстэхтэринэ аан маҥнай улуустарын билсиһэн бараннар, онтон салгыы аҕаларын эбэтэр ийэлэрин уустарын төрүттэрин ырытан чуолкайдаһаллар. Итиннэ аҕа ууһун быһаарсыы уус-тугурдаҕына, бу аҕа ууһа олохсуйбут бэлиэ сирэ-дойдута эмиэ ахтыл¬лар уонна быһаарсыыга көмөлөһөр чахчынан киирсэр. Итинтэн салгыы, аҕа ууһун быһаарсыы буолан бүттэҕинэ, ким ханнык киһи оҕото буо¬лара быһаарсыллар. Маннык быһаардахпытына, былыргы сахалар ааттарын-суолларын кырдьык даҕаны тохсус көлүөнэ киһиэхэ диэри бэйэ-бэйэлэрин кытта булкуйбаттара чуолкайданар. Кинилэр бэйэлэрин төрүттэрин наҕылыччы чэй иһэ-иһэ, уустаан-ураннаан кэпсииллэр. Оччолорго сахаларга су¬рук-бичик суох буолан бэйэлэрин билсиһиннэриилэрэ сөбүгэр уһун соҕус буолан тахсар. Онон, былыргы сахалар ааттарыгар ханнык быһаарыылар холбуу киирсэ сылдьалларын чуолкайдаатахпытына: Бастакытынан, киһи бэйэтин анал аата. Иккиһинэн, төрөппүтүн аата. Үсүһүнэн, аҕатын ууһун аата эбэтэр төрөппүтүн олохтоох сирин--дойдутун аата киирсэр. Киһини маннык бары өттүнэн быһаарыы кырдьык даҕаны ханна да сүтэрбэт уонна кими да кытта булкуйбат буолуон сөп. Арай кэнники кэмҥэ нууччалар маарыннаһар ааттара киирэннэр үгүс дьон биирдик ааттанан хааллылар. Куруук маннык ааттаныы кэлэр көлүөнэ дьону бэйэ-бэйэлэригэр булкуйан кэбиһиигэ тириэрдиэн сөп курдук. Онон, сахалыы аат төрүтүнэн, ол аата нууччалыы фамилияны сол-буйуон сөптөөх сүнньүнэн, төрүт олохтоох сир-дойду аата эбэтэр аҕа ууһун аата буолуон сөп. Итинтэн салгыы төрөппүтүн аата уонна бэйэ¬тин аата киириэхтээх. Манна төрөппүт аатын араарарга уола эбэтэр кыыһа диэн тылы холбуу туттуу былыргытын курдук кииристэҕи¬нэ ордук табыллыан сөп. Бу быһаарыыны чуолкайдыырга холобурдары аҕалтаатахха: Хааһах Уйбаан уола Уйбаан, Лэбийэ Арамаан кыыһа Маарыйа, Доргуй Сэмэн уола Баһылай диэн сахалыы ааттар буолуо этилэр. Былыргыга аҕа ууһун төрүтүн аата бэйэтин утумнааччыларыгар быһаччы бэриллэн иһэрэ биллэр. Онон, аҕа ууһун аатын фамилия оҥостон туһаныы били¬гин даҕаны бары өттүнэн туһалаах буолуон сөп.

This page was moved from wikipedia:sah:Сахалар ааттара. It's edit history can be viewed at Сахалар ааттара/edithistory

Обнаружено использование расширения AdBlock.


Викия — это свободный ресурс, который существует и развивается за счёт рекламы. Для блокирующих рекламу пользователей мы предоставляем модифицированную версию сайта.

Викия не будет доступна для последующих модификаций. Если вы желаете продолжать работать со страницей, то, пожалуйста, отключите расширение для блокировки рекламы.

Также на ФЭНДОМЕ

Случайная вики